Το φεστιβάλ θεάτρου περνάει στην παρανομία
20 Νοεμβρίου 2025
Από τον Bartholomäus Laffert (κείμενο) και
τη Sanja Knežević (φωτογραφία),
Βελιγράδι
Εδώ και ένα χρόνο, η σερβική καλλιτεχνική σκηνή υποστηρίζει τις διαμαρτυρίες κατά του προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Αυτός προσπαθεί να την τιμωρήσει, αλλά καταφέρνει ακριβώς το αντίθετο.
Borisav Matić και Miloš Lolić
«Με τη λογοκρισία μας έκαναν τεράστια χάρη»: Ο Borisav Matić και ο Miloš Lolić δεν είναι διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν το Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου του Βελιγραδίου.
Λίγες μέρες μετά την απώλεια της δουλειάς του, ο θεατρικός σκηνοθέτης Miloš Lolić κάθεται με τον συνάδελφό του Borisav Matić στο πίσω δωμάτιο ενός θεάτρου, χαμογελά και λέει: «Όλα πάνε σύμφωνα με το σχέδιο. Οι τελευταίες μάσκες του καθεστώτος πέφτουν». Έξω, η βροχή χτυπάει στα παράθυρα του κτιρίου, που παλιά ήταν εκκλησία. Δίπλα στους δύο άνδρες με τα μακριά μαύρα παλτά τους κάθεται ένας φρουρός σε μια καρέκλα, με τα χέρια σταυρωμένα πάνω από την κοιλιά του. Σε μια μικρή τηλεόραση με το ήχο κλειστό παίζει το κρατικό κανάλι RTS. Ο πρόεδρος Aleksandar Vučić κρατάει μια από τις ομιλίες του με σοβαρή έκφραση. Ο Lolić και ο Matić δεν του δίνουν καμία προσοχή.
Οι δύο είναι οι επιμελητές του Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου του Βελιγραδίου (Bitef) – ή μάλλον ήταν μέχρι πριν από λίγες ημέρες. Το Bitef είναι το μεγαλύτερο φεστιβάλ του είδους του στην περιοχή και ένα από τα παλαιότερα της Ευρώπης.
Φέτος το φθινόπωρο θα έπρεπε να είχε πραγματοποιηθεί η 59η έκδοση του φεστιβάλ. Ως καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ είχε διοριστεί ο Miloš Lolić, ένας από τους πιο γνωστούς θεατρικούς δημιουργούς της Σερβίας. Σε συνεργασία με τον Borisav Matić και την Ana Vujanović θα επιμελούνταν το πρόγραμμα. Ωστόσο, το φεστιβάλ, όπως είχε προγραμματιστεί, δεν θα πραγματοποιηθεί φέτος. «Αυτό είναι μόνο το τελευταίο αποκορύφωμα σε αυτό το «πολυδιάστατο σύμπαν του τρόμου»», λέει ο Lolić.
Εδώ και ένα χρόνο, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι διαδηλώνουν στη Σερβία κατά του καθεστώτος του Aleksandar Vučić. Ιδιαίτερα από τον πολιτιστικό χώρο, η υποστήριξη για τις διαδηλώσεις ήταν μεγάλη από την αρχή. «Γνωρίζαμε ότι η κατάσταση είναι αρκετά τεταμένη», λέει ο Lolić. «Και ότι, αν προχωρήσουμε με το προκλητικό πρόγραμμα όπως απαιτεί η κατάσταση, πιθανότατα θα πρέπει να ξεπεράσουμε κάποια εμπόδια».
«Ανοιχτή λογοκρισία»
Όταν οι καλλιτεχνικοί διευθυντές παρουσίασαν το πρόγραμμα τον Σεπτέμβριο, το διοικητικό συμβούλιο το απέρριψε. «Για πρώτη φορά στην ιστορία του φεστιβάλ», λέει ο Matić. Ο λόγος: στο πρόγραμμα δεν περιλαμβάνονταν μόνο Σέρβοι καλλιτέχνες, αλλά και το όνομα ενός Ελβετού θεατρικού δημιουργού – του Milo Rau με το έργο του «Der Prozess Pelicot» (Η δίκη του Pelicot). Ο Rau είχε ήδη εκφωνήσει την εναρκτήρια ομιλία του Bitef πέρυσι και τότε είχε επικρίνει σφοδρά το προγραμματισμένο έργο εξόρυξης λιθίου στην κοιλάδα Jadartal της Σερβίας με τη συμμετοχή της ΕΕ.
Ακόμα κι αν ο Vučić δεν αναφέρθηκε ονομαστικά, το μήνυμα ήταν μια σαφής προσβολή για τον ίδιο ως διαπραγματευτή. «Τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου δεν μας έδωσαν κανένα λόγο για τον οποίο ο Rau δεν μπορεί να έρθει», λέει ο Matić. «Το μόνο που είπαν ήταν: «Δεν μάθαμε τίποτα από το περασμένο έτος;» Το διοικητικό συμβούλιο τους πρότεινε να πραγματοποιήσουν το φεστιβάλ χωρίς τον Rau – κάτι που ήταν απαράδεκτο και για τους δύο. «Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια περίπτωση ανοιχτής λογοκρισίας», λέει ο Matić.
Ωστόσο, η υπόθεση Bitef δεν είναι η πρώτη επίθεση του καθεστώτος κατά της σερβικής θεατρικής σκηνής. Από την αρχή του έτους, καταργήθηκαν όλες οι επιδοτήσεις για τον πολιτισμό. Ήδη προηγουμένως, το Φεστιβάλ Επαγγελματικών Θεάτρων της Βοϊβοντίνα, το παλαιότερο θεατρικό φεστιβάλ της Σερβίας, είχε ακυρωθεί, αφού δεν έλαβε κρατική επιχορήγηση. Οι κρατικές και δημοτικές επιχορηγήσεις δεν καταβάλλονται – αυτό επηρεάζει τόσο τις ανεξάρτητες ομάδες όσο και τους καλλιτέχνες που απασχολούνται σε δημόσιους φορείς.
Δύο ημέρες νωρίτερα, σε ένα καφέ στο κέντρο του Βελιγραδίου, κοντά στο Εθνικό Θέατρο. Αυτή τη στιγμή, η Bojana Stefanović θα έπρεπε να κάνει πρόβα για τον ρόλο της ως Lady Capulet στην παράσταση «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» του Javor Gardev. Ωστόσο, η πρόβα δεν πραγματοποιείται, η πρεμιέρα έχει αναβληθεί επ' αόριστον. Το Εθνικό Θέατρο είναι κλειστό. Η Stefanović, η οποία είναι ηθοποιός εκεί εδώ και 24 χρόνια, λέει: «Δεν έχω ζήσει ποτέ κάτι τέτοιο σε όλο αυτό το διάστημα».
Από την αρχή των διαδηλώσεων, τα μέλη του θιάσου έχουν δείξει αλληλεγγύη. «Έχουμε ζήσει τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ, τις κυρώσεις της δεκαετίας του '90, αλλά ποτέ δεν έχουμε δει 16 ανθρώπους να πεθαίνουν σε ένα ατύχημα που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί», λέει η Stefanović. Αναφέρεται στην κατάρρευση της στέγης του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ την 1η Νοεμβρίου 2024, που πυροδότησε τις διαμαρτυρίες. Όταν τον Ιανουάριο μια διαδηλώτρια φοιτήτρια χτυπήθηκε από αυτοκίνητο, αυτή και οι συνάδελφοί της ακύρωσαν την παράσταση. Στις επόμενες παραστάσεις διαμαρτυρήθηκαν επί σκηνής: φορώντας γάντια βαμμένα με κόκκινη μπογιά – ως ένδειξη ότι η κυβέρνηση έχει αίμα στα χέρια της – και κρατώντας ψηλά τις φοιτητικές τους ταυτότητες.
«Εθνική ντροπή»
Τον Ιούνιο, η κυβέρνηση όρισε νέο πρόεδρο του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου: τον σκηνοθέτη Dragoslav Bokan. Θεωρείται πιστός στον Vučić και, σύμφωνα με την εφημερίδα «Guardian», ήταν ένας από τους ιδρυτές των White Eagles, μιας από τις πιο φοβερές πολιτοφυλακές των πολέμων της Γιουγκοσλαβίας. Μέλη της μονάδας κατηγορούνται για τη διάπραξη μαζικών δολοφονιών στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Ο ίδιος ο Μποκάν αρνείται την ενεργό συμμετοχή του.
«Δεν μπορώ να πω τίποτα γι' αυτό, ήμουν παιδί τότε», λέει η Bojana Stefanović. «Αλλά κατέστησε πολύ γρήγορα σαφές ότι ήρθε για να βάλει τάξη στο θέατρο.» Ο Bokan χαρακτήρισε το θίασο ως μια άγρια συμμορία άχρηστων χαοτικών, τους νέους ηθοποιούς μάλιστα ως «εισχωρημένους σαμποτέρ». Η Stefanović το βλέπει ως τιμωρία του πολιτιστικού τομέα για την υποστήριξη των φοιτητικών διαδηλώσεων. Ο σκηνοθέτης Boris Liješević, ο οποίος ανέβαλε μια μεγάλη παραγωγή, είπε: «Αυτή η περίοδος θα μείνει στην ιστορία ως μια μεγάλη κρίση του Εθνικού Θεάτρου και οι υπεύθυνοι για αυτή την κρίση ως εθνική ντροπή. Όλα καταστράφηκαν μέσα σε μια νύχτα».
Γιατί: Τον Σεπτέμβριο, ο νέος πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου Μπόκαν έβαλε σε εφαρμογή τις απειλές του. Στο Εθνικό Θέατρο εισήχθη ένα νέο διάταγμα που απαγορεύει στους υπαλλήλους «να εκφράζουν τις πολιτικές τους απόψεις λεκτικά, συμβολικά ή με χειρονομίες». Για τους ηθοποιούς ήταν αμέσως σαφές: δεν θέλουν να υποκύψουν. Στην έναρξη της σεζόν στις αρχές Οκτωβρίου, έβγαλαν πανό με την επιγραφή «Το Εθνικό Θέατρο στον λαό». Η τιμωρία δεν άργησε να έρθει: στις 3 Οκτωβρίου, το θέατρο έκλεισε λόγω υποτιθέμενης έλλειψης μέτρων πυρασφάλειας.
«Αυτό είναι γελοίο», λέει ο Stefanović. «Τότε θα έπρεπε να κλείσουν σχεδόν όλα τα δημόσια κτίρια στη Σερβία.» Για εκείνη είναι σαφές ότι το κλείσιμο αποτελεί μια μορφή καταστολής εναντίον του ανυπότακτου προσωπικού. «Αυτή η κυβέρνηση δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ για τον πολιτισμό.» Τώρα είναι ευτυχής που εξοικονομεί αυτά τα χρήματα. Σύμφωνα με τον Miloš Lolić, η σερβική κυβέρνηση ακολουθεί έτσι μια παγκόσμια τάση: «Είτε στην Αμερική του Τραμπ, είτε στη Γερμανία μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023, είτε στη Σερβία του Vučić – οι κριτικές φωνές πρέπει να σιγήσουν».
«Εκδοχή γκερίλα»
Ωστόσο, τα μέτρα αυτά ενδέχεται να έχουν αντίθετα αποτελέσματα. «Λαμβάνουμε απίστευτη υποστήριξη», λέει ο Stefanović. «Και δεν θα σιωπήσουμε». Και το Bitef; «Το Bitef, όπως το γνωρίζαμε, δεν θα πραγματοποιηθεί φέτος», λέει ο Borisav Matić. Όλοι οι προσκεκλημένοι καλλιτέχνες έχουν ακυρώσει τη συμμετοχή τους. Κανείς δεν θέλει να εμφανιστεί υπό αυτές τις συνθήκες. Κάνει μια μικρή παύση, και μετά ένα χαμόγελο διαγράφεται στα χείλη του. «Αλλά θα υπάρξει Bitef – μια έκδοση γκερίλα.» Χωρίς κρατική χρηματοδότηση. Και χωρίς λογοκρισία. Συμπεριλαμβανομένου του Milo Rau. Θα είναι παρών όταν το φεστιβάλ θα ανοίξει στις 15 Δεκεμβρίου στο Βελιγράδι, όπως επιβεβαίωσε στο WOZ. Ο Miloš Lolić λέει: «Ας είμαστε ειλικρινείς: δεν θα είχε δοθεί τόση προσοχή αν είχαν αφήσει το φεστιβάλ να πραγματοποιηθεί. Με την λογοκρισία μας έκαναν τεράστια χάρη».
Μετά τη συζήτηση, ο Lolić και ο Matić τείνουν το χέρι τους προς τον φρουρό. Αυτός σταυρώνει τα χέρια μπροστά στο στήθος του και αρνείται να τους χαιρετήσει. «Δεν θέλετε να μας δώσετε το χέρι;», ρωτά ο Lolić. «Είστε αηδιαστικοί», σφυρίζει ο φρουρός στα αγγλικά. Στη συνέχεια, ανεβάζει ξανά την ένταση της κρατικής τηλεόρασης.
