Ο φόβος ως εργαλείο εξουσίας – Πώς μας μάθανε να φοβόμαστε την ελευθερία
Δεν χρειάζεται πάντα να σε αναγκάσουν να υπακούσεις. Αρκεί να σε κάνουν να φοβάσαι τι θα συμβεί αν δεν υπακούσεις.
Αγγελική Παναγιωτίδου
Ο φόβος είναι ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία άσκησης εξουσίας. Όχι επειδή είναι πάντοτε κατασκευασμένος ή παράλογος, αλλά επειδή μπορεί να μετατρέψει την ανάγκη του ανθρώπου για ασφάλεια σε μηχανισμό αυτοπεριορισμού. Ένας άνθρωπος που φοβάται διαρκώς την απώλεια, την τιμωρία, την απόρριψη ή το άγνωστο είναι πολύ πιο πιθανό να αποδεχτεί περιορισμούς που υπό άλλες συνθήκες θα αμφισβητούσε. (Τρανταχτό παράδειγμα είναι η περίοδος COVID)
Η εξουσία δεν χρειάζεται να μας απαγορεύει συνεχώς. Μπορεί να μας αφήνει να αυτοπεριοριζόμαστε, επειδή έχουμε ήδη μάθει να υπολογίζουμε το κόστος της ανυπακοής.
Ο φόβος της επιβίωσης
Ίσως ο πιο αποτελεσματικός φόβος είναι εκείνος που συνδέεται με την ίδια μας την επιβίωση.
Ο φόβος της ανεργίας, της φτώχειας, της απώλειας του σπιτιού, της αδυναμίας να καλύψουμε τις ανάγκες της οικογένειάς μας. Όταν η καθημερινότητα γίνεται ένας διαρκής αγώνας οικονομικής επιβίωσης, η ελευθερία της επιλογής περιορίζεται.
Ο εργαζόμενος διστάζει να αντιδράσει σε άδικες συνθήκες εργασίας επειδή φοβάται ότι θα χάσει τη δουλειά του. Ο νέος αποφεύγει να αμφισβητήσει το περιβάλλον του επειδή εξαρτάται οικονομικά από αυτό. Ο πολίτης αποφεύγει να συγκρουστεί με ισχυρούς μηχανισμούς επειδή φοβάται τις συνέπειες.
Έτσι, η ανάγκη για επιβίωση μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό πειθαρχίας. Δεν χρειάζεται κάποιος να μας διατάξει να σιωπήσουμε. Συχνά αρκεί να γνωρίζουμε τι μπορεί να χάσουμε αν μιλήσουμε.
Ο φόβος του διαφορετικού
Υπάρχει και ένας άλλος φόβος, εξίσου αποτελεσματικός: ο φόβος του διαφορετικού.
Ο ξένος, ο μετανάστης, ο άνθρωπος με διαφορετική θρησκεία, σεξουαλικό προσανατολισμό ή τρόπο ζωής παρουσιάζεται συχνά ως απειλή για την κοινωνική συνοχή, την ασφάλεια ή την ταυτότητά μας.
Όταν οι κοινωνικές και οικονομικές δυσκολίες δεν βρίσκουν ουσιαστικές απαντήσεις, η ανασφάλεια μπορεί να κατευθυνθεί προς ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Ο φόβος αποκτά πρόσωπο και ο «άλλος» μετατρέπεται σε εύκολο στόχο.
Αντί να αναρωτηθούμε γιατί υπάρχουν ανισότητες, εκμετάλλευση και κοινωνικός αποκλεισμός, αρχίζουμε να φοβόμαστε εκείνους που βρίσκονται δίπλα μας και αντιμετωπίζουν συχνά τις ίδιες δυσκολίες.
Έτσι, άνθρωποι που θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν κοινά συμφέροντα και να οργανωθούν μαζί, καταλήγουν να αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλον ως αντίπαλο.
Ο φόβος της κοινωνικής απόρριψης
Δεν φοβόμαστε μόνο την οικονομική καταστροφή ή τη σωματική απειλή. Φοβόμαστε και το να μη γίνουμε αποδεκτοί.
Φοβόμαστε να διαφωνήσουμε με την οικογένειά μας, να αμφισβητήσουμε τις κοινωνικές συμβάσεις, να εκφράσουμε μια διαφορετική άποψη, να ξεφύγουμε από τους ρόλους που μας έχουν αποδοθεί.
Αυτός ο φόβος είναι ιδιαίτερα ισχυρός επειδή δεν χρειάζεται εξωτερική επιβολή. Η κοινωνική αποδοκιμασία, η απομόνωση, η ειρωνεία και η απόρριψη μπορούν να λειτουργήσουν ως μηχανισμοί συμμόρφωσης.
Μαθαίνουμε να μη λέμε αυτό που σκεφτόμαστε, να μη διεκδικούμε αυτό που θέλουμε και να μη ζούμε όπως επιθυμούμε, επειδή φοβόμαστε ότι θα χάσουμε τη θέση μας μέσα στην κοινωνία.
Ο φόβος του χάους
Ίσως, όμως, ο βαθύτερος φόβος που συντηρεί την εξουσία είναι ο φόβος ότι χωρίς αυτήν θα επικρατήσει το χάος.
Μας έχουν μάθει να ταυτίζουμε την τάξη με την ιεραρχία, την οργάνωση με την υπακοή και την ασφάλεια με τον έλεγχο. Να πιστεύουμε ότι χωρίς κάποιον να αποφασίζει για όλους, οι άνθρωποι δεν μπορούν να συνεργαστούν, να συντονιστούν ή να επιλύσουν τις διαφορές τους.
Αυτή η αντίληψη κάνει την εξάρτηση να μοιάζει φυσική και την αυτονομία επικίνδυνη.
Ο Έριχ Φρομ, στο βιβλίο του Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία, περιγράφει ακριβώς αυτή την ανθρώπινη αντίφαση: η ελευθερία προσφέρει δυνατότητες, αλλά φέρνει μαζί της και την ευθύνη της προσωπικής επιλογής. Και αυτή η ευθύνη μπορεί να προκαλεί ανασφάλεια, οδηγώντας τον άνθρωπο στην αναζήτηση μιας αυθεντίας που θα αποφασίζει αντί γι' αυτόν.
Πώς ο φόβος γίνεται μέρος της σκέψης μας
Ο Μισέλ Φουκώ ανέλυσε πώς η εξουσία δεν λειτουργεί μόνο μέσα από την απαγόρευση και την καταστολή, αλλά και μέσα από μηχανισμούς επιτήρησης, κανονικοποίησης και αυτοπειθαρχίας.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει ένας αστυνομικός πίσω από κάθε άνθρωπο. Αρκεί να έχουμε εσωτερικεύσει την επιτήρηση και να ρυθμίζουμε μόνοι μας τη συμπεριφορά μας σύμφωνα με όσα θεωρούμε αποδεκτά.
Αυτό συμβαίνει όταν φοβόμαστε να εκφράσουμε τη γνώμη μας, να αμφισβητήσουμε έναν προϊστάμενο, να αντισταθούμε σε μια αδικία ή να διαφοροποιηθούμε από την πλειοψηφία.
Ο φόβος παύει τότε να είναι απλώς ένα συναίσθημα. Γίνεται τρόπος οργάνωσης της ζωής.
Η μεγαλύτερη επιτυχία του φόβου
Ίσως το πιο σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι ότι ο φόβος δεν μας απομακρύνει μόνο από την εξουσία. Μας απομακρύνει και μεταξύ μας.
Ο φοβισμένος άνθρωπος συχνά κλείνεται στον εαυτό του. Δυσκολεύεται να εμπιστευτεί, να συνεργαστεί, να αναλάβει συλλογικές πρωτοβουλίες. Αντιμετωπίζει τον διπλανό του ως ανταγωνιστή και αναζητά προστασία σε ισχυρότερους μηχανισμούς.
Έτσι αποδυναμώνεται η αλληλεγγύη, περιορίζεται η συλλογική δράση και ενισχύεται η εξάρτηση από εκείνους που υπόσχονται ασφάλεια.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα: όσο περισσότερο φοβόμαστε, τόσο περισσότερο ζητάμε προστασία από τους ίδιους μηχανισμούς που συγκεντρώνουν τη δύναμη να αποφασίζουν για τη ζωή μας.
Η απάντηση δεν είναι να προσποιηθούμε ότι οι κίνδυνοι δεν υπάρχουν ούτε να απορρίψουμε κάθε ανάγκη για ασφάλεια. Ο φόβος είναι φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα και πολλές φορές μας προστατεύει από πραγματικούς κινδύνους.
Το ερώτημα είναι ποιος τον διαχειρίζεται, πώς χρησιμοποιείται και αν μας βοηθά να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες ή μας οδηγεί στην παθητικότητα και την υποταγή.
Η κοινωνική απελευθέρωση προϋποθέτει να ξαναχτίσουμε την εμπιστοσύνη μεταξύ μας. Να δημιουργήσουμε σχέσεις αλληλεγγύης, συλλογικές δομές προστασίας και χώρους όπου κανείς δεν θα αισθάνεται μόνος απέναντι σε μια αδικία.
Γιατί ένας άνθρωπος που γνωρίζει ότι έχει δίπλα του άλλους ανθρώπους, ότι μπορεί να μιλήσει, να αντιδράσει και να στηριχθεί σε μια συλλογικότητα, δεν αντιμετωπίζει τον φόβο με τον ίδιο τρόπο όπως ένας απομονωμένος άνθρωπος.
Δεν πρόκειται να εξαφανίσουμε τον φόβο. Μπορούμε όμως να αρνηθούμε να τον αφήσουμε να καθορίζει τις επιλογές μας.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη απειλή για κάθε εξουσία που στηρίζεται στον φόβο να μην είναι ο θυμωμένος άνθρωπος, αλλά οι άνθρωποι που έμαθαν να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον, να οργανώνονται και να μη θεωρούν πλέον την υποταγή τίμημα της ασφάλειάς τους.
Γιατί η ελευθερία δεν αρχίζει όταν πάψουμε να φοβόμαστε. Αρχίζει όταν ο φόβος παύει να μας κρατάει χωρισμένους.
