Marjane Satrapie: Θάνατος από θλίψη Η σκηνοθέτις και κομίστας Marjane Satrapi πέθανε ένα χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της

 Marjane Satrapie: Θάνατος από θλίψη

Η σκηνοθέτις και κομίστας Marjane Satrapi πέθανε ένα χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της

 Niko Daniel

 

Γιατί πρέπει να φύγεις από το Ιράν αν δεν θέλεις να τρελαθείς φάνηκε στο κόμικ και στην ταινία «Persepolis».

Η γαλλοϊρανή σκηνοθέτιδα και δημιουργός κόμικς Marjane Satrapi είναι νεκρή. Η σκιτσογράφος και συγγραφέας πέθανε την Πέμπτη στο Παρίσι σε ηλικία 56 ετών – και μάλιστα «από θλίψη», όπως έγινε γνωστό από το περιβάλλον της. Κι αυτό γιατί πριν από έναν χρόνο είχε πεθάνει ο σύζυγός της, ο ηθοποιός Mattias Ripa, «ο έρωτας της ζωής της».

Ο πρόεδρος της Γαλλίας Emmanuel Macron τίμησε τη Satrapi ως μια «εξαιρετική καλλιτέχνιδα», η οποία αγωνίστηκε για τον ιρανικό λαό και τα δικαιώματα των γυναικών. «Ο θάνατός της σημαίνει την απώλεια μιας εμβληματικής προσωπικότητας του γαλλικού πολιτισμού και μιας ελευθερόφιλης καλλιτέχνιδας, το έργο της οποίας έφερε ένα παγκόσμιο μήνυμα», δήλωσε ο Macron.

Η Satrapi γεννήθηκε το 1969 στο Ιράν, στο Ραστ, μια παραθαλάσσια πόλη στην Κασπία Θάλασσα, και μεγάλωσε στην Τεχεράνη. Σε ηλικία δέκα ετών έζησε την Ισλαμική Επανάσταση και στα 14 της στάλθηκε από τους αριστερούς γονείς της σε ένα γαλλικό οικοτροφείο στη Βιέννη, προκειμένου να προστατευτεί από πιθανή σύλληψη λόγω της εφηβικής της αντίστασης ενάντια στους ισλαμιστές. Για εκείνη την περίοδο δημιούργησε, από το 2000 έως το 2003, το τετράτομο ασπρόμαυρο graphic novel «Περσέπολις», το οποίο την έκανε διεθνώς γνωστή. Το 2004 το «Περσέπολις» βραβεύτηκε ως «Κόμικ της Χρονιάς» στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, ενώ το 2007 το μετέτρεψε, μαζί με τον Vincent Paronnaud, σε ταινία κινουμένων σχεδίων, η οποία το 2008 ήταν υποψήφια για Όσκαρ. Στην αυθεντική εκδοχή, τις φωνές δανείζουν αστέρες όπως η Danielle Darrieux, η Catherine Deneuve και η κόρη της, Chiara Mastroianni.

«Φορούσα Adidas και ήθελα οπωσδήποτε να πετύχω δύο πράγματα: να μπορώ να ξυρίζω τα πόδια μου και να γίνω η τελευταία προφήτισσα του γαλαξία.»

— Marjane Satrapi

 

Η Parseh, η αρχαία περσική βασιλική πόλη, ονομάζεται στα ελληνικά «Περσέπολις» και καταστράφηκε πριν από το 330 π.Χ. από τον Μέγα Αλέξανδρο. Στην ταινία, στην αρχή, ένα κορίτσι που προσποιείται ότι ξέρει κουνγκ φου τρέχει στο σκηνικό της φιλοδυτικής δικτατορίας του Σάχη: «Λάτρευα τις τηγανητές πατάτες με κέτσαπ, ο Μπρους Λι ήταν ο μεγάλος μου ήρωας. Φορούσα Adidas και ήθελα οπωσδήποτε να πετύχω δύο πράγματα: να μπορώ να ξυρίζω τα πόδια μου και να γίνω η τελευταία προφήτισσα του γαλαξία». Δεν της επιτρέπεται όμως, επειδή οι μουλάδες έρχονται στην εξουσία και οι αριστεροί πρέπει να διαφύγουν για να μην βασανιστούν ή δολοφονηθούν. Από τους μεγάλους ακούει συνεχώς «Ψιτ-ψιτ!».

Αρχικά, η Marjane, φορώντας μια αυτοσχέδια μπλούζα με την επιγραφή «Punk is not ded», παίζει κρυφτό με την πολιτοφυλακή. Όμως στη συνέχεια, ιρακινοί στρατιώτες εισβάλλουν στο Ιράν, πέφτουν βόμβες και οι γονείς της τη στέλνουν στη Βιέννη σε ένα οικοτροφείο, όπου οι καθολικές καλόγριες της σπάνε τα νεύρα και οι πανκς που συναντά είναι κακομαθημένα πλουσιόπαιδα (rich kids). Αργότερα επιστρέφει στο Ιράν, παντρεύεται, παίρνει διαζύγιο και εγκαταλείπει το Ιράν για πάντα.

Στην πραγματική ζωή, η Marjane Satrapi επέστρεψε επίσης για ένα διάστημα στην Τεχεράνη, όπου σπούδασε οπτική επικοινωνία, παντρεύτηκε και πήρε διαζύγιο, προτού μεταναστεύσει οριστικά στη Γαλλία το 1994. Η τελευταία εικόνα στο «Περσέπολις» είναι για πρώτη φορά έγχρωμη και δείχνει τη Marjane μέσα σε ένα ταξί, να πηγαίνει από το παρισινό αεροδρόμιο Ορλί προς την πόλη.

Και το «Κοτόπουλο με δαμάσκηνα» (Poulet aux prunes), η επόμενη ταινία της το 2011, ήταν μεταφορά ενός ομώνυμου δικού της κόμικ. Εδώ αφηγείται την ιστορία ενός Ιρανού μουσικού σε ταινία ζωντανής δράσης (real film), η οποία όμως είναι μονταρισμένη με πολλές διακοπές και χρονικά άλματα σαν κόμικ. Ο μουσικός ήταν ο θείος της, Nasser Ali Khan, ένας διάσημος βιολιστής συναυλιών της δεκαετίας του '50, η τέχνη του οποίου βασιζόταν  στην μετουσίωση του ερωτικού του πόνου. Μισούσε τη σύζυγό του και αγαπούσε τη γυναίκα που κάποτε του είχε απαγορεύσει η οικογένειά του.

Στο «The Voices», την τρίτη ταινία της Satrapi το 2014, τα πράγματα είναι σαφώς πιο βίαια: εκεί, ένας εργάτης σε εργοστάσιο μπανιέρων έχει σκοτεινά, σουρεαλιστικά οράματα και μιλάει με κομμένα κεφάλια στο ψυγείο του ή με τον γάτο και τον σκύλο του. Ο ένας είναι διαβολικός και ηδονιστής, ο άλλος προσεκτικός και ηθικός. Είναι ξεκάθαρο ποιος από τους δύο παίρνει το πάνω χέρι. Το αστείο είναι ότι μόνο όποιος έχει παραισθήσεις μπορεί να είναι ευτυχισμένος. Ίσως να είναι παρόμοια τα πράγματα στο σημερινό Ιράν;

Η Satrapi, πάντως, αρνήθηκε πέρυσι την ανώτατη γαλλική διάκριση, την παρασημοφόρηση με το Τάγμα της Λεγεώνας της Τιμής, κατηγορώντας τη γαλλική κυβέρνηση για «υποκριτική στάση απέναντι στο Ιράν». Δραστηριοποιήθηκε έντονα στο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και εξέδωσε με αυτόν τον τίτλο το 2023 έναν συλλογικό τόμο κόμικς, για να τιμήσει τους ανθρώπους που ρίσκαραν τη ζωή τους στο Ιράν.

Νεκρολογία για τη Μαρζάν Σατραπί: Πέθανε η σπουδαία Ιρανή δημιουργός κόμικς

Το «Περσέπολις» προανήγγειλε με πολλούς τρόπους την εξέλιξη των διαδηλώσεων «Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία» μέχρι και τις σημερινές, και τις έκανε κατανοητές και εκτός του Ιράν.

Μαρζάν Σατραπί (γεννήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1969 στο Ραστ του Ιράν, πέθανε στις 4 Ιουνίου 2026 στο Παρίσι)

 Νεκρολογία για τη Μαρζάν Σατραπί: Πέθανε η σπουδαία Ιρανή δημιουργός κόμικς

«Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία»: Με το «Περσέπολις», η Μαρζάν Σατραπί άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε το Ιράν, τον πολιτισμό και την επανάσταση. Πέθανε σε ηλικία 56 ετών.

4.6.2026,

Του Andreas Fanizadeh

Το εικονογραφημένο μυθιστόρημά της «Περσέπολις» έμελλε να κάνει τη Μαρζάν Σατραπί παγκοσμίως διάσημη. Δημιουργημένο τη δεκαετία του 2000, το έργο της άνοιξε για πολλούς στη Δύση μια ελάχιστα γνωστή οπτική γωνία για το Ιράν. Η Σατραπί αφηγείται με χιούμορ, μέσα από την οπτική γωνία ενός παιδιού και ενός κοριτσιού, τα χρόνια της επανάστασης γύρω στο 1979.

Στις αυτοβιογραφικές της εμπειρίες ενέταξε τη γενικότερη ιστορία που διαδραματιζόταν στο παρασκήνιο, αναδεικνύοντας τον βίαιο εξισλαμισμό της καθημερινότητας και της κοινωνίας στο Ιράν. Η ζωντάνια και η αντίσταση των κοριτσιών έρχονται αντιμέτωπες με τις παντελώς ανέκφραστες και υποτιθέμενα θεοκαθοδηγούμενoους «αστυνομικούς ηθών».

Στον πρόλογο της γερμανόφωνης πρώτης έκδοσης του «Περσέπολις», που κυκλοφόρησε το 2004 από τις εκδόσεις Edition Moderne, η γεννημένη το 1969 στο Ιράν συγγραφέας και καλλιτέχνιδα σκιαγράφησε τις πολιτικές της προθέσεις με τις εξής προτάσεις:

«Πιστεύω ότι δεν πρέπει να καταδικάζεται ένα ολόκληρο έθνος εξαιτίας των λαθών μιας εξτρεμιστικής μειοψηφίας. Επίσης, δεν θέλω να ξεχαστούν εκείνοι οι Ιρανοί και οι Ιρανές που πολέμησαν για την ελευθερία και πέθαναν στις φυλακές, που έχασαν τη ζωή τους στον πόλεμο κατά του Ιράκ και υπέφεραν υπό τα διάφορα καταπιεστικά καθεστώτα ή αναγκάστηκαν να διαφύγουν. Μπορεί κανείς να συγχωρέσει, αλλά δεν πρέπει ποτέ να ξεχάσει.»

«Περσέπολις» – Ένα κοριτσίστικο κόμικ γίνεται μπεστ σέλερ

Εκείνη την περίοδο η Σατραπί ζούσε ήδη για μεγάλο χρονικό διάστημα στην εξορία στη Γαλλία. Το «Περσέπολις» έκανε σαφές στην παγκόσμια κοινή γνώμη για πρώτη φορά σε μεγάλη κλίμακα ότι στο Ιράν των παιδικών και εφηβικών χρόνων της Σατραπί υπήρχε μια αξιοσημείωτη Αριστερά – καθώς και μια κοινωνία πολιτών με ξεκάθαρα κοσμικό προσανατολισμό, η οποία είναι πολύ ορατή και σήμερα.

Οι δύο τόμοι του «Περσέπολις» – «Μια παιδική ηλικία στο Ιράν» και «Τα χρόνια της νιότης» – το έκαναν αυτό ξεκάθαρο. Και έδειξαν επίσης ότι η εθνοπολιτισμικά κατασκευασμένη αντίθεση μεταξύ «Δύσης» και «Ανατολής» είναι ένα αυθαίρετο φάντασμα. Το να φοράει κανείς αυτοκόλλητα του Μάικλ Τζάκσον ήταν για κορίτσια όπως η Μαρζάν, ήδη από τη δεκαετία του 1980 στο underground της Τεχεράνης, μια ανατρεπτική πράξη. Το ίδιο και το αν και πώς φορούσε μια γυναίκα την επιβεβλημένη μαντίλα ή ένας άντρας τα γένια του.

Σχεδόν κανείς, ωστόσο, δεν θα περίμενε κατά την κυκλοφορία του ότι αυτή η ιστορία αντίστασης ενός Ιρανού κοριτσιού –ένα graphic novel σε ασπρόμαυρο– θα πουλούσε πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Το 2007 ακολούθησε η κινηματογραφική μεταφορά σε σκηνοθεσία της ίδιας της δημιουργού. Ήταν επίσης μια παγκόσμια επιτυχία, η οποία τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ το 2008.

Μεγάλο κενό

Η Μαρζάν Σατραπί, η σπουδαία Ιρανογαλλίδα σκιτσογράφος και συγγραφέας, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 56 ετών. Έναν χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της, Ματίας Ρίπα (Mattias Ripa), πέθανε «από θλίψη», όπως αναφέρθηκε από το προσωπικό της περιβάλλον στις 4 Ιουνίου.

«Με το έργο της αποτέλεσε πρότυπο για πολλούς, και ιδιαίτερα για μένα», λέει ο διακεκριμένος Γάλλος δημιουργός κόμικς Ριάντ Σατούφ (Riad Sattouf, «Ο Άραβας του μέλλοντος»).

Και ο δημιουργός κόμικς και σκηνοθέτης Ζοάν Σφαρ (Joann Sfar) της απευθύνει αυτόν τον τελευταίο χαιρετισμό: «Άλλαξες τον κόσμο με τα κόμικς σου, κι ας μην σε ένοιαζαν τα κόμικς. Έχασα τη δίδυμη αδελφή μου». Δεν θρηνεί μόνο η κοινότητα των κόμικς.

«Αμπελοδασοκομία»: Γάλλοι οινοπαραγωγοί φυτεύουν δέντρα σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή

 «Αμπελοδασοκομία»: Γάλλοι οινοπαραγωγοί φυτεύουν δέντρα σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή

Γαλλία

Οινοπαραγωγοί σε όλη τη Γαλλία πειραματίζονται με την αρχαία πρακτική της «αμπελοδασοκομίας» (vitiforestry) –την καλλιέργεια δέντρων δίπλα σε αμπέλια– για να αντιμετωπίσουν το σύγχρονο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής, και πολλοί είναι εντυπωσιασμένοι από τα αποτελέσματα. Καθώς ο κόσμος έρχεται αντιμέτωπος με όλο και πιο απρόβλεπτες καιρικές συνθήκες, τα δέντρα μπορούν να βοηθήσουν στην προστασία των αμπελιών από τους ανοιξιάτικους παγετούς και να προσφέρουν σκιά κατά τη διάρκεια των καυσώνων.

Στην οινοποιητική καρδιά των λόφων του βόρειου Ροδανού στη νοτιοανατολική Γαλλία, ένα από τα κτήματα του Pierre-Jean Villa αποτελεί αξιοπερίεργο θέαμα. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα που εκτείνονται τριγύρω, τα αμπέλια σε αυτό το συγκεκριμένο σημείο είναι διάσπαρτα με σφενδάμους και οπωροφόρα δέντρα, που έχουν σχεδιαστεί για να τονώνουν τα σταφύλια – και να τα προστατεύουν από τις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Σιγά-σιγά, οι Γάλλοι αμπελουργοί πειραματίζονται με την «αμπελοδασοκομία». Πρόκειται για μια νέα λέξη για μια αρχαία πρακτική: την καλλιέργεια αμπελιών παράλληλα με δέντρα, κάτι που η Ιταλία και η Ελλάδα δεν σταμάτησαν ποτέ να κάνουν.

«Εδώ, στις αρχές του 20ού αιώνα, υπήρχε περιβόλι και λαχανόκηπος μαζί με τα αμπέλια», είπε ο Villa, στεκόμενος στο κτήμα που κατηφορίζει προς τον ποταμό Ροδανό, με τις Άλπεις στον ορίζοντα. «Η ιδέα είναι να αναδημιουργήσουμε λίγο από αυτό που γινόταν παλαιότερα. Φέραμε πίσω ακόμα και πρόβατα και μέλισσες».

 

«Αξιοπρεπής» απόδοση σταφυλιών

Ως «άνθρωπος της υπαίθρου», ο Pierre-Jean λέει ότι πλέον του προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι βλέπει «πιο πρώιμους τρύγους, καύσωνες, ξηρασία ή βροχές που έρχονται με μια ξαφνική κατάσταση και βιαιότητα που δεν βλέπαμε παλαιότερα».

Όπως και οι γείτονές του, καλλιεργούσε προηγουμένως τα αμπέλια με τον παραδοσιακό τρόπο. Ήταν ο γιος του, Hugo, απόφοιτος της γεωπονικής σχολής του Μονπελιέ, που είχε την ιδέα να χρησιμοποιήσουν δέντρα για να αντισταθμίσουν τις επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.

Βρισκόμενη κοντά στις επίσημα αναγνωρισμένες οινοποιητικές περιοχές Condrieu και Côte-Rôtie, η γη που τώρα φιλοξενεί τα δέντρα ήταν σε αγρανάπαυση μόλις πριν από μια δεκαετία. Σε αυτήν, πατέρας και γιος ξεκίνησαν το «τεχνικό και οικογενειακό» τους έργο.

Με τη βοήθεια ειδικών από το γειτονικό περιφερειακό πάρκο, επέλεξαν τοπικά είδη δέντρων και καθόρισαν τη διάταξή τους με τη σωστή ισορροπία σκιάς και υγρασίας. Ως αποτέλεσμα, για κάθε 15 σειρές των πολύτιμων αμπελιών Syrah, υπάρχουν 400 μηλιές, αχλαδιές, ροδακινιές, φουντουκιές και κυδωνιές που αναπτύσσονται σε πυκνές σειρές.

Αν και είναι πολύ νωρίς για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα, ο Pierre-Jean Villa πιστεύει ότι το κτήμα «τα πήγε μάλλον καλύτερα» από άλλα κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα 20 ημερών τον Αύγουστο του 2025, με μια «αξιοπρεπή» απόδοση.

 

Καύσωνας 40°C

Ο Christian Dupraz, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ινστιτούτο Έρευνας για τη Γεωργία, τα Τρόφιμα και το Περιβάλλον (Inrae), συμφώνησε: «Όταν είχαμε 40 βαθμούς Κελσίου πέρυσι, τα αμπέλια της αγροδασοκομίας μας αντεπεξήλθαν τέλεια».

Ένας τεχνικός από το Εθνικό Ινστιτούτο Αγροτικής Έρευνας της Γαλλίας (INRA) εξετάζει κλήματα στο αγροδασοκομικό κέντρο του Restinclières, κοντά στο Μονπελιέ στη νότια Γαλλία, στις 16 Μαΐου 2019. © Pascal Guyot, AFP

Το 1997, ο Dupraz ξεκίνησε το δικό του «ρηξικέλευθο» δοκιμαστικό κτήμα στην περιοχή Hérault για να επαναφέρει τα δέντρα ανάμεσα στις καλλιέργειες.

Τα ευρήματά του: τα δέντρα περιορίζουν τις ζημιές στα αμπέλια από τους ανοιξιάτικους παγετούς –τον φόβο και τον τρόμο των οινοπαραγωγών– και παρέχουν σκιά, ενώ παράλληλα βοηθούν τα φυτά να απελευθερώνουν νερό.

Τα αμπέλια ήταν αρχικά αναρριχητικά φυτά που αναπτύσσονταν πάνω σε δέντρα, επεσήμανε ο Dupraz. Τώρα, με την παρουσία των δέντρων, «οι θερμοκρασίες στα φύλλα και τους καρπούς μειώνονται. Αυτό μπορεί να σώσει έναν τρύγο», είπε. «Αν πλέον έχουμε τακτικά πάνω από 40°C το καλοκαίρι, δεν θα είναι πια εφικτό να καλλιεργούνται αμπέλια κάτω από τον ήλιο».

 

Μακροπρόθεσμα κέρδη

Δέντρα φυτεύονται πλέον για να βοηθήσουν τα αμπέλια σε περιοχές που εκτείνονται από το Μπορντό μέχρι το Λανγκντόκ, ακόμη και στην Καμπανία. Οι περιφερειακές αρχές προσφέρουν επιδοτήσεις, και οι τελωνειακές αρχές καθόρισαν ένα νομικό πλαίσιο για τη δραστηριότητα αυτή το 2024.

Σήμερα, το 2% έως 5% των εκτάσεων των αμπελώνων εμπλέκεται, σε ποικίλο βαθμό, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Γαλλικής Ένωσης Αγροδασοκομίας, η οποία κάνει λόγο για μια «αυξανόμενη τάση εν μέσω των κλιματικών κινδύνων».

Ωστόσο, ο Bernard Farges, πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Διεπαγγελματικών Οργανώσεων Οίνου (CNIV), εμφανίστηκε πιο επιφυλακτικός: «Το αναμενόμενο κέρδος είναι μακροπρόθεσμο. Δεδομένων των δυσκολιών (στον κλάδο), ορισμένοι άνθρωποι έχουν άλλες προτεραιότητες».

Εντούτοις, με την τάση των παραγωγών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες να εγκαταλείπουν τους αμπελώνες τους, «υπάρχει χώρος για δέντρα», δήλωσε ο Dupraz, ο ειδικός του Inrae.

Στο κτήμα του Pierre-Jean Villa, άλλοι παραγωγοί έχουν έρθει για να δουν το νεαρό του κτήμα αμπελοδασοκομίας – συμπεριλαμβανομένων παραγωγών από τη σημαντική οινοποιητική περιοχή του Μπορντό στον νότο, η οποία είναι αντιμέτωπη με την άνοδο της θερμοκρασίας.

«Είναι το ωραιότερο επίτευγμά μου. Όλη η περιοχή μου βρίσκεται εδώ –το περιβάλλον, η γρανιτική άμμος, οι πάσσαλοι

Big Tech: Πώς να τιθασεύσουμε τη δύναμή τους

 

Πολιτική

Big Tech: Πώς να τιθασεύσουμε τη δύναμή τους

Meta, Google, Tiktok και Σία: Ποια είναι μια ουσιαστική αριστερή στάση απέναντι στις πρακτικές των ψηφιακών κολοσσών;

Του Malte Engeler Διάρκεια ανάγνωσης: 8 λεπτά

Οι επικεφαλής των μεγάλων αμερικανικών εταιρειών τεχνολογίας στην ορκωμοσία του Τραμπ: Η ευρωπαϊκή νομοθεσία πλήττει κυρίως τις αμερικανικές εταιρείες, χωρίς όμως να αμφισβητείται η κερδοσκοπική εμπορευματοποίηση των δεδομένων. (Φωτογραφία: AFP/AP/JULIA DEMAREE NIKHINSON)

Τα κοινωνικά δίκτυα, τα κέντρα δεδομένων και οι «έξυπνες» (δηλαδή οι δικτυωμένες) συσκευές είναι τόσο πανταχού παρούσες, που μοιάζουν με φυσικά στοιχεία της εποχής μας. Αποτελούν πλέον αυτονόητους χώρους και εργαλεία ακόμα και για την αριστερή πολιτική δράση. Το Meta, το Google, το Tiktok και το X/Twitter είναι μέρος της καθημερινής πολιτικής πρακτικής, όπως ακριβώς και τα ερωτήματα για τον αριθμό των ακολούθων (followers), την απήχηση των αναρτήσεων και το έξυπνο «τάισμα» των αλγορίθμων. Ταυτόχρονα, η Big Tech και οι πλατφόρμες της αποτελούν αντικείμενο αντίστασης και κριτικής. Ποια είναι μια ουσιαστική αριστερή στάση απέναντι στις πρακτικές των ψηφιακών κολοσσών; Τι από όλα αυτά είναι ρεαλιστικά υλοποιήσιμο; Και ποια είναι, τελικά, μια αντικαπιταλιστική και χειραφετητική-μετασχηματιστική οπτική γωνία για τις ψηφιακές πλατφόρμες;

Αυτό το ερώτημα γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρο κάθε φορά που οι εταιρείες και οι υπηρεσίες τους βρίσκονται στην επικαιρότητα για αρνητικούς λόγους. Αυτή τη στιγμή, για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατηγορεί τον όμιλο Meta ότι δεν εμποδίζει αποτελεσματικά τη χρήση των υπηρεσιών του, Instagram και Facebook, από άτομα κάτω των 13 ετών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί τα υπάρχοντα εργαλεία στο Instagram και το Facebook άχρηστα, επειδή οι χρήστες δηλώνουν την ηλικία τους μόνοι τους και η Meta δεν διαθέτει αποτελεσματικά μέσα για να επαληθεύσει αυτά τα στοιχεία. Αυτό παραβιάζει την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act, DSA), έναν ευρωπαϊκό νόμο που ρυθμίζει την ευθύνη των μεγάλων διαδικτυακών υπηρεσιών από το 2022. Από το 2024, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διεξάγει έρευνα κατά του Instagram και του Facebook, καθώς υπάρχει η υποψία ότι δεν προστατεύουν επαρκώς τους ανηλίκους από εθιστικούς σχεδιασμούς, παραβιάσεις της ιδιωτικότητας και κινδύνους για την ψυχική τους υγεία.

Πώς λειτουργεί η ρύθμιση

Κανόνες όπως αυτοί του DSA θεωρούνται σχεδόν από όλα τα πολιτικά στρατόπεδα ως ένας σημαντικός μοχλός στον αγώνα ενάντια στην ισχύ των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας στην αγορά. Άλλα παραδείγματα αυτής της ρυθμιστικής προσέγγισης είναι ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR), με τον οποίο η ΕΕ ήθελε να τιθασεύσει τη «βουλιμία» της οικονομίας των δεδομένων, ή ο κανονισμός για τη διαφάνεια και τη στόχευση της πολιτικής διαφήμισης (TTPW-VO), ο οποίος στοχεύει στο να εμποδίσει την εξατομίκευση και την τεχνητή ενίσχυση της απήχησης της πολιτικής διαφήμισης με βάση ευαίσθητες πληροφορίες.

Με τον τρόπο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση αυτοπροσδιορίζεται ως μια εναλλακτική λύση, βασισμένη σε αξίες και θεμελιώδη δικαιώματα, απέναντι στον αρρύθμιστο καπιταλισμό των ΗΠΑ και τον κρατικό καπιταλισμό της Κίνας. Μέσω του λεγόμενου «φαινομένου των Βρυξελλών» (Brussels Effect), η ΕΕ θέλει να μετατρέψει τους δικούς της κανόνες σε παγκόσμιο πρότυπο: καπιταλισμός με ευγένεια και την ευρωπαϊκή σημαία. Αν και ο ευρωεθνικισμός που υποβόσκει εδώ δεν βρίσκει ιδιαίτερη απήχηση στο αριστερό στρατόπεδο, ο πειρασμός παραμένει μεγάλος να δοθεί έμφαση στη ρύθμιση και την επιβολή του νόμου ως σημαντικό εργαλείο για τον περιορισμό των αμερικανικών και κινεζικών τεχνολογικών γιγάντων.

Οι εκκλήσεις για ρύθμιση της Big Tech και συνεπή επιβολή του νόμου είναι μια δημοφιλής απάντηση κυρίως επειδή έχουν μικρό πολιτικό κόστος. Σχεδόν όλα τα πολιτικά στρατόπεδα ασκούν κριτική στους ψηφιακούς κολοσσούς: οι φιλελεύθερες και συντηρητικές δυνάμεις τονίζουν τα ανταγωνιστικά μειονεκτήματα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, ενώ οι προοδευτικές έως αριστερές δυνάμεις επικρίνουν τις επιχειρηματικές πρακτικές. Ακόμη και η δεξιά συμμετέχει σε αυτή τη χορωδία, παρουσιάζοντας τις πρακτικές συντονισμού περιεχομένου (moderation) στις πλατφόρμες ως μεροληπτικές και «woke».

Υπάρχουν βέβαια καλοί λόγοι για να αναφέρεται κανείς στο νόμο και το δίκαιο κατά την αντιπαράθεση με τη Big Tech. Η ευρωπαϊκή ρύθμιση για τα δεδομένα και τον ψηφιακό τομέα δεν είναι αναποτελεσματική. Οι κανόνες του DSA, του GDPR και των συναφών νόμων οδηγούν τακτικά τις αμερικανικές εταιρείες στο να προσαρμόζουν τις υπηρεσίες τους στην Ευρώπη ή να εξαναγκάζονται δικαστικά σε αυτό. Στην υπόθεση της πολιτικού Renate Künast κατά της διαδικτυακής ρητορικής μίσους, διαφαίνεται ότι το Facebook δεν θα πρέπει απλώς να διαγράφει μεμονωμένες αναρτήσεις, αλλά και να αναζητά και να διαγράφει παρόμοιες αναρτήσεις. Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές αρχές προστασίας δεδομένων δίνουν μια σκληρή μάχη ενάντια στην πρακτική του ομίλου Meta να θέτει τους χρήστες προ του διλήμματος: είτε να συναινέσουν στην εξατομικευμένη διαφήμιση είτε να εξαγοράσουν την εξαίρεσή τους από την ιχνηλάτηση (tracking) μέσω μιας συνδρομής.

Το ψηφιακό δίκαιο ως παράγοντας ανταγωνισμού

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι απλώς βολικό –ακόμη και για τις αριστερές δυνάμεις– να απαιτούν την αποτελεσματική επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων. Διότι τέτοιες απαιτήσεις αποσπούν την προσοχή από το γεγονός ότι ο αριστερός ακτιβισμός και η προοδευτική πολιτική είναι παγιδευμένοι σε μια σχέση εξάρτησης από τη Big Tech. Όταν η Meta, η Google και το Tiktok δεν προστατεύουν τους ανηλίκους στις πλατφόρμες τους, εκμεταλλεύονται τα δεδομένα των χρηστών και επηρεάζουν τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης με χειραγωγικούς αλγορίθμους, είναι πιο εύκολο να καταγγέλλει κανείς τη δυσκίνητη εφαρμογή του νόμου από τις κρατικές εποπτικές αρχές, παρά να επανεξετάσει τη δική του σχέση με αυτές τις πλατφόρμες ή να προτείνει εναλλακτικές, μετασχηματιστικές προτάσεις στον δημόσιο διάλογο.

Όσο κατανοητό ή ακόμη και στρατηγικά λογικό κι αν είναι για τις αριστερές φωνές να ενώνονται με τη «χορωδία» της ρύθμισης, το πολιτικό βάρος που κουβαλάει αυτή η θέση είναι μεγάλο. Διότι η ευρωπαϊκή ψηφιακή ρύθμιση είναι χτισμένη πάνω σε καπιταλιστικά θεμέλια. Το πρωταρχικό της κίνητρο είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικής θέσης των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων: ο DSA στοχεύει ρητά τις μεγάλες πλατφόρμες – και αυτές τυχαίνει να είναι οι αμερικανικές. Προφανώς υπάρχουν καλοί λόγοι για να ρυθμίζονται οι μεγάλες εταιρείες διαφορετικά από τις μικρές. Όμως το γεγονός ότι ο DSA πλήττει κυρίως αμερικανικούς κολοσσούς δεν είναι τυχαίο. Το ίδιο και ο GDPR το 2016 αποτελούσε έκφραση της πρόθεσης να περιοριστούν οι αμερικανικές εταιρείες και να βοηθηθούν οι ευρωπαίοι ανταγωνιστές τους να κερδίσουν ένα μεγαλύτερο κομμάτι από την πίτα της οικονομίας των δεδομένων.

Η υπεράσπιση αυτών των νόμων σημαίνει πάντα και τη νομιμοποίηση των βασικών κινήτρων και του τρόπου λειτουργίας τους. Στις καπιταλιστικές κοινωνίες, το δίκαιο διαμορφώνεται πάντα από τα οικονομικά συμφέροντα των κυρίαρχων δυνάμεων. Το ευρωπαϊκό δίκαιο για τα δεδομένα και τον ψηφιακό τομέα το δείχνει αυτό ιδιαίτερα καθαρά, επειδή η επεξεργασία δεδομένων και τα ψηφιακά επιχειρηματικά μοντέλα έχουν γίνει κεντρικοί οικονομικοί παράγοντες. Σε κανένα σημείο ο DSA, ο GDPR και οι λοιποί κανόνες δεν αμφισβητούν την ιδιωτική ιδιοκτησία των τεχνολογικών κολοσσών ή την κερδοσκοπική εμπορευματοποίηση των δεδομένων. Αντίθετα: οργανώνουν, στηρίζουν και δομούν την οικονομία των δεδομένων με την ελπίδα να διαμορφώσουν την αγορά προς το συμφέρον των ευρωπαϊκών κεφαλαιοκρατικών μερίδων.

Αυτοί οι νόμοι μετατοπίζουν ταυτόχρονα την οπτική γωνία για τον ρόλο των εταιρειών ως διαμορφωτών του ψηφιακού κόσμου. Ο DSA καθιστά τη Meta υπεύθυνη για την προστασία των ανηλίκων, ο GDPR μετατρέπει την Google σε θεματοφύλακα της προστασίας δεδομένων και ο TTPW-VO καλεί το X/Twitter και το Tiktok να μην παρεμβαίνουν στις κοινωνικές συζητήσεις και τη διαμόρφωση πολιτικής γνώμης. Οι νομικές προδιαγραφές μπορεί να περιορίζουν τα περιθώρια δράσης των εταιρειών, αλλά ταυτόχρονα τις επιβεβαιώνουν ως κυρίαρχους δρώντες.

«Πρέπει να τρέχεις σαν τρελός για να μείνεις στο ίδιο σημείο.»

— Clara Fraser, συνιδρύτρια του US Freedom Socialist Party, 1989, σχετικά με την απατηλή ασφάλεια των νομικών ρυθμίσεων.

Οι αριστερές δυνάμεις που αναφέρονται άκριτα στην επιβολή του νόμου επιβεβαιώνουν έτσι τον κυρίαρχο ρόλο των εταιρειών στον σύγχρονο καπιταλισμό. Κυρίως όμως, το δίκαιο ως σημείο αναφοράς είναι πάντα ένα μεταβαλλόμενο και αβέβαιο έδαφος. Η σημερινή ψηφιακή ρύθμιση αποτελεί πεδίο μάχης και η εφαρμογή της επηρεάζεται από πολιτικές παρεμβάσεις. Ο GDPR και ο DSA προέκυψαν κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, κατά τις οποίες οι κυρίαρχες μερίδες στην Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρούσαν ότι η ευρωπαϊκή οικονομική ισχύς ήταν επαρκής για να επιβάλει διεθνή πρότυπα προς το δικό τους συμφέρον.

Απαιτούνται ριζοσπαστικές εναλλακτικές προτάσεις

Αυτή η προσδοκία έχει τουλάχιστον προσγειωθεί στην πραγματικότητα. Στα τέλη του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδειξε ξεκάθαρα ότι η εκτίμηση της κατάστασης έχει αλλάξει. Η Επιτροπή παρουσίασε το λεγόμενο Digital Omnibus, ένα νομοθετικό πακέτο που στοχεύει στην προσαρμογή πλήθους νόμων, συμπεριλαμβανομένου του GDPR, της ρύθμισης για τη λεγόμενη «Τεχνητή Νοημοσύνη» (AI) και άλλων νόμων για τα δεδομένα. Ο δεδηλωμένος στόχος: η μείωση των περιορισμών για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Άλλοι νόμοι μπορεί να μην αποδυναμώνονται, αλλά περιορίζεται η εφαρμογή τους. Η Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές (Digital Markets Act, DMA), η οποία θεσπίστηκε παράλληλα με τον DSA, είχε ως στόχο τον περιορισμό της ισχύος των αμερικανικών εταιρειών στην αγορά.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία είναι αρμόδια για την εφαρμογή και σε αυτή την περίπτωση, ανακοίνωσε αρχικά για τον Μάρτιο ένα πρόστιμο-ρεκόρ κατά της Google. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, ωστόσο, η Πρόεδρος της Επιτροπής Ursula von der Leyen παρενέβη την τελευταία στιγμή και απέτρεψε το πρόστιμο δισεκατομμυρίων. Το ειδησεογραφικό δίκτυο Politico, το οποίο ανήκει στον όμιλο Springer, είχε ως απόλυτα λογικό τίτλο: «Το "φαινόμενο των Βρυξελλών" είναι νεκρό».

Η Clara Fraser, συνιδρύτρια του US Freedom Socialist Party, είχε ήδη σχολιάσει το 1989 την απατηλή ασφάλεια των νομικών ρυθμίσεων: «Πρέπει να τρέχεις σαν τρελός για να μείνεις στο ίδιο σημείο. Και τις μισές φορές τρέχεις σαν τρελός και παρόλα αυτά πηγαίνεις προς τα πίσω, απλώς όχι τόσο γρήγορα. Επομένως, δεν εκπλήσσομαι ούτε απογοητεύομαι που οι μεταρρυθμίσεις απειλούνται, γιατί εξαρχής δεν γοητεύτηκα ποτέ από τη δύναμη των μεταρρυθμίσεων». Αυτά τα λόγια δεν έχουν χάσει καθόλου την επικαιρότητά τους. Για τις αριστερές δυνάμεις, η υπεράσπιση ενός συγκεκριμένου επιπέδου νομικής προστασίας σημαίνει ότι βαδίζουν σε πολύ λεπτό πάγο. Με αυτόν τον τρόπο υποβαθμίζονται σε μια πολιτική δύναμη που δύσκολα ξεχωρίζει από τις αστικές φωνές.

Ειδικά στον τομέα της ψηφιακής πολιτικής, η κοινωνική Αριστερά δεν έχει σχεδόν καθόλου δικό της, διακριτό προφίλ. Η αρνητική δημοσιότητα που δέχεται τακτικά η Big Tech είναι μια ευκαιρία να οξύνει αυτό το προφίλ και, πέρα από την υπεράσπιση των θεσμοθετημένων προτύπων προστασίας, να αναπτύξει και να προβάλει τις δικές της, μετασχηματιστικές θέσεις. Αντί να ζητάμε δίκαιο ανταγωνισμό, να αναθέτουμε ευθύνες στις εταιρείες και να τροφοδοτούμε τον μύθο των ευρωπαϊκών αξιών, χρειαζόμαστε ριζοσπαστικές εναλλακτικές προτάσεις: η κοινωνικοποίηση των πλατφορμών, οι δημόσιες ψηφιακές υποδομές και η αντίσταση στην καπιταλιστική τεχνολογία πρέπει να βρεθούν στο επίκεντρο της αριστερής ψηφιακής πολιτικής.

Ο Malte Engeler είναι νομικός και συνιδρυτής της «Strukturelle Integrität» (Δομική Ακεραιότητα), μιας συλλογικότητας ψηφιακής πολιτικής που εστιάζει στις κοινωνικές ανάγκες. Ερευνά και δημοσιεύει θέματα σχετικά με το δίκαιο των δεδομένων, τη μετακαπιταλιστική οικονομία δεδομένων και την αλληλέγγυα ψηφιακή πολιτική. Το βιβλίο του «Digitale Solidarität» (Ψηφιακή Αλληλεγγύη), το οποίο συνέγραψε με την Aline Blankertz, πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα.