Σέρβοι αναρχικοί: Η Φοιτητική Λίστα βρίσκεται «σε πλήρη στοίχιση» με τον νεοφιλελευθερισμό
Συνέντευξη: Μέλη της Klasna Solidarnost εξηγούν πώς οι λαϊκές συνελεύσεις χρησιμοποιήθηκαν καταχρηστικά για να εγκατασταθεί άλλη μία φιλοευρωπαϊκή καπιταλιστική κυβέρνηση
Gabriel
Fonten
(Στα ελληνικά μετάφραση και επιμέλεια κειμένου Dr. rer. pol. Nicolas Theodosakis)
Στις 25 Οκτωβρίου, η «Φοιτητική Λίστα» (Student List) κέρδισε τις προβλεπόμενες 140 από τις 250 έδρες στο σερβικό κοινοβούλιο, νικώντας το κυβερνών κόμμα που βρισκόταν στην εξουσία για 14 χρόνια. Η εκλογική νίκη έρχεται ως συνέχεια ενός φοιτητικού κινήματος που ξεκίνησε την 1η Νοεμβρίου 2024, όταν ένα πρόσφατα ανακαινισμένο στέγαστρο κατέρρευσε στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, σκοτώνοντας δεκαέξι ανθρώπους. Έκτοτε, ο κόσμος στη Σερβία έχει οργανώσει μαζικές διαμαρτυρίες και συνελεύσεις.
Επικοινωνήσαμε με την Klasna Solidarnost (Ταξική Αλληλεγγύη), η οποία ιδρύθηκε στο Βελιγράδι το 2016 και προήλθε από ένα αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα. Τα μέλη της συνεχίζουν να συμμετέχουν σε φοιτητικές καταλήψεις, ασκώντας παράλληλα κριτική στις εκλογικές στρατηγικές. Δραστηριοποιούνται επίσης στον αντιφασισμό, την αλληλεγγύη με την Παλαιστίνη, τον αντιστρατοκρατισμό, την υποστήριξη των εργαζομένων και τη δωρεάν κουζίνα «Solidarna kuhinja», καθώς και σε πολιτικές αναλύσεις και δημοσιεύσεις.
Τα συστημικά μέσα ενημέρωσης παρουσίασαν το φοιτητικό κίνημα ως «αποκεντρωμένο» και υπογράμμισαν τον διορισμό μη πολιτικών στο κοινοβούλιο· αντικατοπτρίζει αυτό ακριβώς την εικόνα του κινήματος τώρα;
Ο διορισμός μη πολιτικών στο κοινοβούλιο είναι ένα από τα κύρια επιχειρήματα της Φοιτητικής Λίστας. Υπήρχαν πάνω από 160 υποψήφιοι με διδακτορικό στη λίστα, γεγονός που προβλήθηκε ως βασικός λόγος για τον οποίο η νέα κυβέρνηση θα πρέπει να είναι «καλύτερη» από την παλιά, στην οποία αποδείχθηκε ότι ακόμη και ορισμένοι υπουργοί είχαν πλαστά διδακτορικά διπλώματα. Η Φοιτητική Λίστα έχει ουσιαστικά μια τεχνοκρατική δομή και, από όσα έχουμε δει μέχρι στιγμής, στοχεύει στη δημιουργία μιας «κυβέρνησης ειδικών», που ευθυγραμμίζεται απόλυτα με την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία η οποία μας πείθει ότι η κοινωνία θα είναι καλύτερη ως σύνολο αν έχουμε ειδικούς να ηγούνται της κυβέρνησης.
Για εμάς ως αναρχικούς, αυτό είναι φυσικά ένα παραμύθι, επειδή γνωρίζουμε πώς κατέληξαν οι τεχνοκρατικές κυβερνήσεις σε χώρες όπως η Ιταλία και η Ελλάδα τα τελευταία 10-15 χρόνια, όπου απλώς εισήγαγαν τις πιο βίαιες νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, ρίχνοντας το βιοτικό επίπεδο της εργατικής τάξης ακόμη περισσότερο από τους προκατόχους τους. Και αυτό είναι στην πραγματικότητα ένα από τα βασικά στοιχεία που μας δείχνουν ότι πιθανότατα δεν θα υπάρξει μεγάλη βελτίωση στο βιοτικό επίπεδο της εργατικής τάξης.
Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας της Φοιτητικής Λίστας, η εστίαση ήταν στη συντριβή του πολιτικού μαφιόζικου καθεστώτος του SNS (Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα), το οποίο βρισκόταν στην εξουσία για 14 χρόνια. Το κίνημα επικεντρώθηκε στις εγκληματικές πράξεις και τα τεράστια σκάνδαλα διαφθοράς του καθεστώτος, αλλά μόλις που ανέφερε οικονομικά μέτρα για τη βελτίωση της καθημερινότητας της εργατικής τάξης.
Τώρα που το καθεστώς SNS αποτελεί παρελθόν, μένει να δούμε ποια θα είναι η οικονομική πολιτική της νέας κυβέρνησης, αλλά από όσα έχουμε ακούσει μέχρι στιγμής, δεν γίνεται καμία αναφορά σε ουσιαστικές αλλαγές στην οικονομική θέση της Σερβίας ως κράτους-πελάτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και μερικού οικονομικού εταίρου των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ρωσίας.
Πώς συγκρίνεται με πρώην «αποκεντρωμένα» κοινοβουλευτικά κινήματα όπως οι Podemos στην Ισπανία;
Είναι αρκετά προβληματικό για εμάς το γεγονός ότι ένα αποκεντρωμένο, άμεσα δημοκρατικό κίνημα κατέληξε να αγωνίζεται για την αντικατάσταση μιας καπιταλιστικής ελίτ στην εξουσία με μια άλλη. Σε σύγκριση με τους Podemos, μια βασική διαφορά είναι ότι οι Podemos ήταν ρητά ένα αριστερό κίνημα που αντιμετώπιζε ορισμένα από τα ευαίσθητα σημεία της εργατικής τάξης στην Ισπανία. Φυσικά, όπως όλα τα αριστερά κινήματα που συμμετέχουν στην καπιταλιστική κοινοβουλευτική πολιτική, κατέληξαν σε αντιδραστικές πολιτικές, χωρίς να αποφέρουν οφέλη για την εργατική τάξη από τη στιγμή που κατέλαβαν την εξουσία.
Η Φοιτητική Λίστα, από την άλλη πλευρά, δεν είναι σε καμία περίπτωση αριστερή. Είναι ουσιαστικά μια ευρεία φιλελεύθερη δεξιά λίστα υποψηφίων, η οποία ενδέχεται να διασπαστεί σε διαφορετικές φαξίες μόλις σχηματιστεί η κυβέρνηση. Στην πραγματικότητα, δεδομένων των μεγάλων διαφορών μεταξύ των υποψηφίων, θα ήταν λογικό να δούμε τη Φοιτητική Λίστα να δημιουργεί πολλαπλά πολιτικά κόμματα, που κυμαίνονται από την άκρα νεοφιλελεύθερη έως τη κεντροδεξιά και τη συντηρητική πτέρυγα. Δεν υπάρχει ούτε καν εξ αποστάσεως αριστερό ρεύμα ανάμεσα στους υποψηφίους της Φοιτητικής Λίστας.
Πρώτο φοιτητικό πλένουμ στο Βελιγράδι, Νοέμβριος 2024 (από την Klasna Solidarnost)
Ένα από τα βασικά μαθήματα από την ιστορία του κινήματος στη Σερβία για εμάς ως αναρχικούς είναι ότι, ελλείψει ενός μαζικού αναρχικού κινήματος ικανού να συμμετέχει αποτελεσματικά στις συνελεύσεις, η κυρίαρχη, νεοφιλελεύθερη ιδεολογία και οι πολιτικές της δυνάμεις ήταν αυτές που νίκησαν, παρόλο που το κίνημα βασίστηκε σε αναρχικές μεθόδους οργάνωσης. Η μέθοδος δεν αρκεί αν δεν έχεις ένα κίνημα ικανό να αρθρώσει την ιδεολογία πίσω από αυτήν. Είδαμε πώς μια αναρχική μέθοδος οργάνωσης χρησιμοποιήθηκε καταχρηστικά για να ανατραπεί μια φιλοευρωπαϊκή καπιταλιστική κυβέρνηση και να εγκατασταθεί μια άλλη φιλοευρωπαϊκή καπιταλιστική κυβέρνηση στην εξουσία.
Μπορείτε να μας πείτε για την αποκεντρωμένη οργάνωση στη Σερβία γενικά: τι είναι τα Zborovi και τα πλένουμ; Πόσο διαδεδομένες έχουν γίνει αυτές οι δομές χωρίς ηγέτη;
Τα Zborovi και τα πλένουμ είναι το ίδιο πράγμα, απλώς σε διαφορετικά πλαίσια. Και οι δύο λέξεις σημαίνουν «άμεσα δημοκρατική συνέλευση». Ένα πλένουμ είναι μια φοιτητική συνέλευση μιας συγκεκριμένης σχολής, ενώ ένα zbor είναι μια λαϊκή συνέλευση, συνήθως για μια συγκεκριμένη γειτονιά ή μια μικρή πόλη.
Το φοιτητικό κίνημα που αναπτύχθηκε μετά την κρατική δολοφονία στο Νόβι Σαντ την 1η Νοεμβρίου 2024 βασίστηκε στο Blokadni kuvar (Οδηγός Κατάληψης / "Occupation Cookbook"), ένα σύντομο αναρχικό φοιτητικό βιβλίο που γράφτηκε από συντρόφους στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας, μετά το μαζικό κύμα φοιτητικών αποκλεισμών στη χώρα το 2009. Εκείνο το κύμα καταλήψεων εμπνεύστηκε από τις πρώτες καταλήψεις σχολών στη Σερβία το 2006 και το 2007. Εκείνη την εποχή, υπήρχαν στενές διασυνδέσεις μεταξύ πολιτικά ενεργών αναρχικών στη Σερβία και την Κροατία, που οδήγησαν σε κοινές εμπειρίες και τελικά στη γέννηση του Occupation Cookbook, το οποίο Σέρβοι αναρχικοί επανεξέδωσαν στο Βελιγράδι το 2011, δημιουργώντας ένα προσχέδιο αποκλεισμών που μπορεί εύκολα να διανεμηθεί. Δεκάδες Occupation Cookbooks διανεμήθηκαν μεταξύ των φοιτητών τον Νοέμβριο του 2024, οδηγώντας τελικά στην υιοθέτηση της σταθερής άμεσης δημοκρατίας μεταξύ των φοιτητών. Για τον συντονισμό μεταξύ των σχολικών πλένουμ, υιοθετήθηκε η συνομοσπονδιακή άμεση δημοκρατία.
«Όλοι στις Συνελεύσεις – Ολική Αυτοδιαχείριση» (από την Klasna Solidarnost)
Ωστόσο, κάθε άλλο παρά ιδανικό ήταν. Στην πραγματικότητα, σε πολλές σχολές, πολιτικές ομάδες συμφερόντων, φιλελεύθερες ΜΚΟ και μέλη διάφορων πολιτικών κομμάτων προσπάθησαν από την αρχή να χειραγωγήσουν τη μηχανική της άμεσης δημοκρατίας. Ενώ τα ριζοσπαστικά αριστερά στοιχεία των φοιτητικών συνελεύσεων πολεμούσαν τα φιλελεύθερα δεξιά τμήματα του κινήματος όσο καλύτερα μπορούσαν, στο τέλος το φιλελεύθερο ρεύμα νίκησε και ουσιαστικά εκτόπισε κάθε αριστερό στοιχείο του κινήματος περιθωριοποιώντας το.
Οι λαϊκές συνελεύσεις είχαν κρίσιμο ρόλο
Από τη δική μας οπτική γωνία, η αληθινά άμεσα δημοκρατική περίοδος του φοιτητικού κινήματος διήρκεσε μεταξύ Νοεμβρίου 2024 και Φεβρουαρίου 2025, όταν τα φιλελεύθερα στοιχεία κατάφεραν να εδραιώσουν την εξουσία τους επειδή αρχικά ήταν αποδιοργανωμένα και μπερδεμένα σχετικά με την άμεση δημοκρατία. Ήταν συνηθισμένα σε ιεραρχικές, αυταρχικές δομές, και εφόσον τα πλένουμ είναι ισότιμες δομές χωρίς ηγέτη, δεν μπορούσαν απλώς να διαφθείρουν εξέχοντα άτομα. Η οικονομική και υποδομική υποστήριξή τους από άτομα και πολιτικές οργανώσεις που επιθυμούσαν να αναλάβουν την εξουσία στη Σερβία τους επέτρεψε να υπερισχύσουν των ριζοσπαστικών αριστερών στοιχείων του κινήματος και να επιβάλουν πλήρη φιλελεύθερη ιδεολογική και πολιτική ηγεμονία.
Φυσικά, οι αναρχικοί συνέχισαν να συμμετέχουν στις δραστηριότητες του κινήματος που διατήρησαν έναν προοδευτικό χαρακτήρα, πράγμα που ισχύει ιδιαίτερα για τα zborovi. Την άνοιξη του 2025, τα πλένουμ δημοσίευσαν μια ανοιχτή επιστολή προς τον λαό της Σερβίας, καλώντας τον να ξεκινήσει να αυτοοργανώνεται σε λαϊκές συνελεύσεις. Σύντομα μετά, συνελεύσεις άρχισαν να ξεφυτρώνουν σε όλη τη Σερβία. Σε μεγάλες πόλεις όπως το Βελιγράδι, υπήρχαν περισσότερες από μία δωδεκάδα συνελεύσεις σε διάφορες γειτονιές και εδραιώθηκε συντονισμός μεταξύ τους.
Οι λαϊκές συνελεύσεις είχαν κρίσιμο ρόλο στην επέκταση του αγώνα από τις σχολές στους δρόμους. Στην πραγματικότητα, οι συνελεύσεις άνοιξαν ένα νέο μέτωπο για τον κόσμο, επειδή ξαφνικά συνειδητοποίησαν ότι μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την οργάνωση γύρω από τοπικά ζητήματα, όπως τοπικοί εγκληματίες ιδιοκτήτες ακινήτων, προβλήματα υποδομών, οικολογικά ερωτήματα, ακόμη και αντιφασιστικές εκδηλώσεις.
Παρόλο που το κίνημα κατέληξε να επικεντρώνεται σε μια εκλογική νίκη, πιστεύουμε ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο για ριζοσπαστικοποίηση, ειδικά τώρα που θα έχουμε μια νέα καπιταλιστική κυβέρνηση. Ως αναρχικοί, πιστεύουμε ότι η αναπόφευκτη απογοήτευση από τη νέα κυβέρνηση, από μια αντικαπιταλιστική οπτική της εργατικής τάξης, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης για ριζοσπαστικοποίηση τόσο στις φοιτητικές όσο και στις λαϊκές συνελεύσεις.
Το κίνημα ενάντια στην κυβέρνηση στη Σερβία ήρθε αντιμέτωπο με έντονη καταστολή από το κράτος, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ηχητικού όπλου, μαζικών συλλήψεων και νοσηλειών, καθώς και εκφοβισμού στις κάλπες. Πώς διατηρήθηκε το κίνημα παρά ταύτα;
Ναι, η κρατική καταστολή ήταν έντονη σε ορισμένες περιόδους του κινήματος, αλλά ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη κατά τη διάρκεια παρατεταμένων χρονικών διαστημάτων. Ο πρώτος αποκλεισμός της Σχολής Δραματικών Τεχνών στο Βελιγράδι ήταν μια αντίδραση σε επίθεση μελών του κόμματος SNS σε φοιτητική διαμαρτυρία. Στην αρχή, μια συνηθισμένη μορφή βίας ήταν η επίθεση στις φοιτητικές διαμαρτυρίες με αυτοκίνητα, κατά τη διάρκεια των οποίων πολλαπλοί φοιτητές τραυματίστηκαν από υποστηρικτές του καθεστώτος SNS που έπεφταν με τα αυτοκίνητά τους πάνω στις διαμαρτυρίες. Στην πραγματικότητα, το κράτος επέλεξε να αποφύγει κάθε άμεση αστυνομική καταστολή μέχρι μία από τις μεγάλες διαμαρτυρίες στις 15 Μαρτίου 2025, όταν προφανώς χρησιμοποιήθηκε ηχητικό όπλο εναντίον χιλιάδων ανθρώπων στο Βελιγράδι κατά τη διάρκεια των 16 λεπτών σιγής για τα 16 θύματα της κρατικής δολοφονίας στο Νόβι Σαντ. Το κράτος συνεχίζει να αρνείται τη χρήση ηχητικού όπλου μέχρι σήμερα.
Μετά από αυτό, το κράτος εισήλθε σε μια νέα περίοδο σχετικής σιωπής, μέχρι τη μαζική διαμαρτυρία στο Βελιγράδι στις 28 Ιουνίου 2025, μετά την οποία ξεσπασαν επεισόδια. Αυτή η περίοδος διήρκεσε πάνω από μία εβδομάδα, και τότε ήταν που γίναμε μάρτυρες μαζικής αστυνομικής καταστολής, βίαιων ξυλοδαρμών διαδηλωτών σε όλη τη Σερβία, καθώς και συντονισμού μεταξύ της αστυνομίας και φασιστών κρατικών τραμπούκων με πολιτικά που άρχισαν να επιτίθενται συστηματικά σε διαδηλωτές.
Υπήρξε ένα άλλο κύμα επεισοδίων στο τέλος του περασμένου καλοκαιριού, όταν οργανωμένοι κρατικοί τραμπούκοι άρχισαν να επιτίθενται σε φοιτητικές διαμαρτυρίες. Ωστόσο, μετά από εκείνο το κύμα, η καταστολή και η κρατική βία υποχώρησαν θεαματικά, οδηγώντας σε έναν χρόνο σχετικής ηρεμίας, τόσο από την πλευρά του φοιτητικού κινήματος όσο και από τις δραστηριότητες του κράτους να το υπονομεύσει με βία. Και οι δύο πλευρές επικεντρώθηκαν σε μια προεκλογική εκστρατεία μέσω ενός πολέμου προπαγάνδας.
Έτσι, παρόλο που αυτά τα επεισόδια κρατικής καταστολής υπήρξαν βίαια, κάλυψαν ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο ετών. Και ακόμη και κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, η κλίμακα της κρατικής καταστολής δεν ήταν ούτε κατά διανοία συγκρίσιμη με τη βία και την καταστολή που βιώνουν τα οριζόντια κινήματα στη Δυτική Ευρώπη, όπως το φοιτητικό κίνημα στη Γαλλία τον περασμένο μήνα, όπου είχαμε χιλιάδες συλλήψεις, βίαιη συμπεριφορά, ακόμη και ακρωτηριασμούς διαδηλωτών.
Τι σημαίνει η πτώση του SNS για την καταστολή (τόσο από κρατικούς όσο και από μη κρατικούς δρώντες) της αναρχικής οργάνωσης στη Σερβία;
Το αναρχικό κίνημα δεν δεχόταν ιδιαίτερη καταστολή στη Σερβία κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του SNS· στην πραγματικότητα, η μεγαλύτερη καταστολή εναντίον του κινήματός μας συνέβη κατά τη διάρκεια της προηγούμενης κυβέρνησης του Δημοκρατικού Κόμματος (DS), μεταξύ 2009 και 2011, όταν αναρχικοί στη Σερβία συλλαμβάνονταν για πολυπληθείς πράξεις διαμαρτυρίας, συμπεριλαμβανομένης της οργάνωσης διαμαρτυρίας ενάντια στη μεγαλύτερη τότε διάσκεψη του ΝΑΤΟ στην Ευρώπη, που πραγματοποιήθηκε στο Βελιγράδι.
Κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης του SNS, η κρατική καταστολή ήταν πολύ πιο εστιασμένη στη φιλελεύθερη αντιπολίτευση παρά στους αναρχικούς ή άλλους αριστερούς. Ένας λόγος είναι ότι τα φιλελεύθερα κόμματα της αντιπολίτευσης αμφισβήτησαν το καθεστώς SNS επιδιώκοντας να αναλάβουν την πολιτική εξουσία, και σωστά θεωρήθηκαν ως ο κύριος κίνδυνος. Όσον αφορά τους μη κρατικούς δρώντες, όπως φασιστικές και νεοναζιστικές ομάδες, δεν υπήρξαν ιδιαίτερα προβλήματα μαζί τους την προηγούμενη περίοδο και δεν περιμένουμε κανένα στο μέλλον, ωστόσο παραμένουμε σε εγρήγορση όπως πάντα, ώστε να σταθούμε ακλόνητοι στη θέση μας και να προστατεύσουμε σωματικά τα μέλη και τις εκδηλώσεις μας.
Μένει να δούμε πώς η νέα φιλελεύθερη δεξιά κυβέρνηση θα αντιμετωπίσει το αναρχικό κίνημα, ειδικά εφόσον σχεδιάζουμε να συμβάλουμε ενεργά στη ριζοσπαστικοποίηση του κινήματος επικεντρωνόμενοι σε στοχευμένη κριτική των κινήσεων της νέας κυβέρνησης.
Υπάρχει κάτι άλλο που πιστεύετε ότι πρέπει να γνωρίζουν οι αναγνώστες μας για την κατάσταση στη Σερβία, και υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούν να σας υποστηρίξουν;
Ο καλύτερος τρόπος για να υποστηρίξετε την Klasna solidarnost είναι να μοιραστείτε τις δημοσιεύσεις μας στο διαδίκτυο ή να μεταφράσετε και να δημοσιεύσετε τα άρθρα μας σχετικά με τις τρέχουσες εξελίξεις στη Σερβία, ώστε να διαδοθεί η αναρχική οπτική μέσα από το ίδιο το κίνημα. Όταν υπάρχει τόσο βαθιά πολιτική αναταραχή σε μια περιοχή, είναι εύκολο για παρατηρητές από αλλού να βγάλουν βιαστικά συμπεράσματα και να υποθέσουν ότι τα πράγματα είναι πιο ριζοσπαστικά από ό,τι πραγματικά είναι. Το έχουμε δει αυτό από ανθρώπους στο εξωτερικό που πιστεύουν ότι λαμβάνει χώρα κάποιου είδους «επανάσταση» στη Σερβία, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που συνέβη ήταν μια αλλαγή κυβέρνησης καθοδηγούμενη από ένα αληθινά λαϊκό, άμεσα δημοκρατικό κίνημα, αλλά καμία συστημική, αντικαπιταλιστική αλλαγή.
Η αλλαγή είναι ευπρόσδεκτη και απαραίτητη ως ένα βήμα προς τη οικοδόμηση ενός ριζοσπαστικού, αντικαπιταλιστικού κινήματος στη Σερβία, αλλά σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί επαναστατική αλλαγή. Είναι περισσότερο μια μετατόπιση εντός της φιλελεύθερης καπιταλιστικής δεξιάς, με την υποστήριξη της ΕΕ, η οποία χρησιμοποίησε το λαϊκό κίνημα ως εργαλείο για την αλλαγή καθεστώτος.
Προβλέπουμε ότι η περίοδος που έρχεται στη Σερβία θα είναι εξαιρετικά ασταθής πολιτικά, με πολλούς κινδύνους, καθώς διαφορετικές ομάδες συμφερόντων θα μάχονται για την εξουσία εντός της νέας κυβέρνησης. Για εμάς τους αναρχικούς, αυτή είναι η στιγμή να επαναφέρουμε το κίνημα στις ριζοσπαστικές, άμεσα δημοκρατικές του ρίζες, τώρα που η εκλογική πολιτική βρίσκεται εκτός κάδρου. Είναι καιρός να οικοδομήσουμε εναλλακτικές δομές που δεν θα επικεντρώνονται στην κοινοβουλευτική πολιτική, αλλά σε μια συστημική αλλαγή που αμφισβητεί τη λογική της καπιταλιστικής κοινωνικοοικονομικής τάξης πραγμάτων.
