Η εσωτερίκευση της εξουσίας και οι διακρίσεις
Αγγελική Παναγιωτίδου
Υπάρχει μια πολύ ουσιαστική σύνδεση ανάμεσα στην εσωτερίκευση της εξουσίας και σε φαινόμενα όπως ο ρατσισμός, η ομοφοβία και η ενδοοικογενειακή βία. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές μορφές προκατάληψης ή επιθετικότητας. Μπορούμε να τις εξετάσουμε και ως εκφράσεις μιας κοινωνικής κουλτούρας που έχει μάθει να αποδέχεται την ιεραρχία, την ανισότητα και το δικαίωμα του ισχυρότερου να επιβάλλεται στον ασθενέστερο.
Χρειάζεται, βέβαια, μια σημαντική διευκρίνιση: η εξουσιαστική νοοτροπία δεν αποτελεί από μόνη της την αιτία κάθε ρατσιστικής, ομοφοβικής ή βίαιης συμπεριφοράς. Αυτά τα φαινόμενα έχουν σύνθετες ιστορικές, οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές αιτίες. Η εσωτερίκευση της ιεραρχίας, όμως, μπορεί να δημιουργήσει ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο τέτοιες συμπεριφορές δικαιολογούνται, αναπαράγονται και γίνονται ανεκτές.
Ας δούμε πώς συμβαίνει αυτό.
1. Η ανάγκη να υπάρχει κάποιος ανώτερος και κάποιος κατώτερος
Όταν μεγαλώνουμε σε μια κοινωνία που οργανώνεται γύρω από ιεραρχίες, μαθαίνουμε σταδιακά να αντιλαμβανόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις ως σχέσεις ανωτερότητας και κατωτερότητας.
Κάποιος αποφασίζει, κάποιος υπακούει. Κάποιος έχει περισσότερα δικαιώματα, κάποιος λιγότερα. Κάποιος θεωρείται φυσιολογικός και κάποιος διαφορετικός.
Αυτή η αντίληψη μπορεί να μεταφερθεί και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής, θρησκείας, φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού.
Ο ρατσισμός και η ομοφοβία, για παράδειγμα, δεν περιορίζονται στην αντιπάθεια προς το διαφορετικό. Συχνά στηρίζονται στην πεποίθηση ότι ορισμένοι άνθρωποι δικαιούνται περισσότερη κοινωνική αναγνώριση, περισσότερη ελευθερία ή περισσότερα δικαιώματα από άλλους.
Η διαφορά μετατρέπεται σε ιεραρχία. Και η ιεραρχία σε δικαιολογία για διακρίσεις.
2. Η πατριαρχία ως εξουσία μέσα στην οικογένεια
Η οικογένεια είναι ένας από τους πρώτους χώρους όπου μαθαίνουμε πώς λειτουργούν οι σχέσεις εξουσίας.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει με την αντίληψη ότι ο πατέρας έχει δικαίωμα να αποφασίζει για όλους, ότι η μητέρα οφείλει να υπακούει ή ότι τα παιδιά δεν έχουν δικαίωμα να αμφισβητούν τους γονείς, δεν μαθαίνει απλώς συγκεκριμένους οικογενειακούς κανόνες. Μαθαίνει ένα μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης βασισμένο στην κυριαρχία.
Η πατριαρχική αντίληψη αντιμετωπίζει συχνά τον άνδρα ως φυσικό φορέα εξουσίας και τη γυναίκα ως πρόσωπο που οφείλει να προσαρμόζεται στις αποφάσεις του.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ενδοοικογενειακή βία μπορεί να εμφανιστεί ως ακραία έκφραση της αντίληψης ότι κάποιος έχει δικαίωμα να ελέγχει τη ζωή, τις επιλογές και το σώμα ενός άλλου ανθρώπου.
Δεν είναι απλώς ένας καβγάς που ξέφυγε από τον έλεγχο. Η κακοποίηση συχνά συνδέεται με την επιδίωξη κυριαρχίας και ελέγχου.
Και εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη αντίφαση: μια κοινωνία μπορεί να καταδικάζει δημόσια την αυταρχική εξουσία, αλλά να ανέχεται την αυταρχικότητα μέσα στο σπίτι.
3. Η ομοφοβία και η ανάγκη επιβολής ενός «φυσιολογικού» προτύπου
Η ομοφοβία συνδέεται και με την προσπάθεια διατήρησης συγκεκριμένων κοινωνικών προτύπων.
Όταν μια κοινωνία θεωρεί ότι υπάρχει ένας μοναδικός αποδεκτός τρόπος να είσαι άνδρας, γυναίκα, σύντροφος ή οικογένεια, κάθε διαφορετική έκφραση αντιμετωπίζεται ως απειλή.
Δεν αμφισβητείται μόνο η διαφορετικότητα του άλλου. Αμφισβητείται το δικαίωμά του να ζει χωρίς να χρειάζεται να ζητά την έγκριση της κοινωνικής πλειοψηφίας.
Η ομοφοβία, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός κοινωνικής πειθαρχίας: επιβάλλει όρια στη συμπεριφορά, στην ταυτότητα και στην προσωπική ελευθερία.
4. Ο ρατσισμός και η κατασκευή του «κατώτερου άλλου»
Ο ρατσισμός προσφέρει ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Για να διατηρηθεί μια κοινωνική ιεραρχία, συχνά δημιουργείται η εικόνα μιας ομάδας που θεωρείται κατώτερη, επικίνδυνη ή ανεπιθύμητη.
Ο «άλλος» γίνεται αποδιοπομπαίος τράγος για προβλήματα που έχουν βαθύτερες κοινωνικές και οικονομικές αιτίες.
Έτσι, αντί να εξετάζουμε τις πραγματικές αιτίες της ανεργίας, της φτώχειας ή της κοινωνικής ανασφάλειας, μπορεί να κατευθύνουμε την οργή μας προς ανθρώπους που έχουν λιγότερη κοινωνική και πολιτική δύναμη.
Η ιεραρχία δεν διατηρείται μόνο από εκείνους που βρίσκονται στην κορυφή. Μπορεί να αναπαράγεται και από ανθρώπους που βρίσκονται χαμηλότερα, όταν προσπαθούν να διασφαλίσουν τη δική τους θέση αποκτώντας την αίσθηση ότι είναι ανώτεροι από κάποιους άλλους.
5. Η σιωπή ως μηχανισμός αναπαραγωγής της εξουσίας
Ίσως εδώ βρίσκεται το πιο επικίνδυνο σημείο.
Η εξουσία δεν αναπαράγεται μόνο μέσα από εκείνους που ασκούν βία ή επιβάλλουν διακρίσεις. Αναπαράγεται και μέσα από τη σιωπή όσων τις παρακολουθούν.
«Μην ανακατεύεσαι, είναι οικογενειακή υπόθεση».
«Έτσι είναι οι άνδρες».
«Μην προκαλείς με τη συμπεριφορά σου».
«Οι ξένοι φταίνε για όλα».
«Τι να κάνουμε, έτσι είναι η κοινωνία μας».
Αυτές οι φράσεις δεν είναι αθώες. Μπορούν να μετατρέψουν την κοινωνική ανοχή σε προστατευτικό περιβάλλον για τη βία και τις διακρίσεις.
Όταν η κοινωνία αποφεύγει να αμφισβητήσει τέτοιες αντιλήψεις, η εξουσία αποκτά ένα ακόμη πλεονέκτημα: δεν χρειάζεται να επιβληθεί παντού, γιατί οι ίδιοι οι άνθρωποι αναλαμβάνουν να διατηρήσουν τους κανόνες της.
6. Η απελευθέρωση δεν μπορεί να είναι μόνο πολιτική
Από την αναρχική σκοπιά, η αμφισβήτηση της εξουσίας δεν μπορεί να περιορίζεται στην κριτική προς το κράτος, τις κυβερνήσεις ή τους οικονομικούς μηχανισμούς.
Δεν μπορούμε να διεκδικούμε μια κοινωνία χωρίς κυριαρχία και ταυτόχρονα να ανεχόμαστε σχέσεις κυριαρχίας μέσα στην οικογένεια, στην εργασία, στις προσωπικές σχέσεις και στις κοινότητές μας.
Δεν μπορούμε να μιλάμε για ελευθερία και να θεωρούμε ότι κάποιοι άνθρωποι πρέπει να έχουν λιγότερη ελευθερία επειδή διαφέρουν από εμάς.
Ο Μπακούνιν, ο Φουκώ και ο Φρομ, ο καθένας από διαφορετική θεωρητική αφετηρία, μας βοηθούν να κατανοήσουμε ότι η εξουσία δεν είναι μόνο ένας θεσμός που πρέπει να αλλάξει. Είναι και ένα σύνολο σχέσεων, αντιλήψεων και συμπεριφορών που πρέπει να αναγνωρίσουμε και να μετασχηματίσουμε.
Το ουσιαστικό συμπέρασμα
Η κοινωνία δεν θα γίνει ελεύθερη μόνο όταν αλλάξουν οι νόμοι ή οι κυβερνήσεις της. Θα χρειαστεί να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ο ένας τον άλλον.
Να πάψουμε να θεωρούμε τη διαφορετικότητα απειλή, την υπακοή αρετή, την κυριαρχία φυσικό δικαίωμα και τη βία μέσο επιβολής της θέλησής μας.
Γιατί δεν μπορείς να ονειρεύεσαι μια κοινωνία χωρίς αφεντικά, αν εξακολουθείς να θέλεις να είσαι αφεντικό στη ζωή κάποιου άλλου.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη πλευρά της κοινωνικής απελευθέρωσης: να μην επιδιώκουμε απλώς να απαλλαγούμε από εκείνους που μας καταπιέζουν, αλλά να πάψουμε να αναπαράγουμε οι ίδιοι τις συμπεριφορές και τις αντιλήψεις που κάνουν την καταπίεση δυνατή.
