Η ελπίδα ως εργαλείο εξουσίας
Δεν χρειάζεται να μας φοβίζουν διαρκώς για να μας κρατούν σε αναμονή. Αρκεί να μας κάνουν να πιστεύουμε ότι η λύση βρίσκεται πάντα λίγο πιο πέρα.
Συχνά θεωρούμε την ελπίδα κάτι αυτονόητα θετικό. Μας βοηθά να αντέχουμε τις δυσκολίες, να φανταζόμαστε ένα καλύτερο μέλλον και να συνεχίζουμε όταν οι συνθήκες μοιάζουν αδιέξοδες. Είναι όμως κάθε ελπίδα δύναμη ελευθερίας;
Ο Σπινόζα μάς προσφέρει έναν ενδιαφέροντα τρόπο να εξετάσουμε αυτό το ερώτημα. Για εκείνον, η ελπίδα δεν είναι μια βεβαιότητα, αλλά ένα ασταθές συναίσθημα: η προσδοκία ότι κάτι καλό μπορεί να συμβεί, χωρίς να γνωρίζουμε αν τελικά θα συμβεί. Και επειδή συνδέεται με την αβεβαιότητα, συχνά συνοδεύεται από φόβο.
Ακριβώς σε αυτή την αβεβαιότητα μπορεί να στηριχθεί η εξουσία.
Ένας πολιτικός υπόσχεται ότι η ζωή μας θα βελτιωθεί, αρκεί να του δώσουμε χρόνο. Μια κυβέρνηση ζητά υπομονή, επειδή οι αλλαγές χρειάζονται θυσίες. Ένας θεσμός υπόσχεται δικαιοσύνη στο μέλλον, ενώ στο παρόν οι ανισότητες παραμένουν. Κάθε φορά, η προσδοκία μιας καλύτερης ημέρας μπορεί να λειτουργεί ως λόγος για να αποδεχτούμε τη σημερινή κατάσταση.
Έτσι, η ελπίδα μετατρέπεται σε αναμονή. Αντί να κινητοποιεί τους ανθρώπους, τους καθηλώνει. Αντί να τους οδηγεί να διεκδικήσουν όσα χρειάζονται, τους κάνει να περιμένουν από κάποιον άλλον να τα προσφέρει. Και όσο η υπόσχεση παραμένει ζωντανή, η απογοήτευση μπορεί να αναβάλλεται μαζί με την αμφισβήτηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πολιτική υπόσχεση είναι εξαπάτηση ή ότι η ελπίδα είναι κάτι αρνητικό. Χωρίς την ικανότητα να φανταζόμαστε έναν διαφορετικό κόσμο, καμία κοινωνική αλλαγή δεν θα ήταν δυνατή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πού στηρίζεται η ελπίδα μας: στην υπόσχεση κάποιου που αποφασίζει για εμάς ή στη δική μας δυνατότητα να αλλάξουμε τα πράγματα;
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να ελπίζουμε ότι κάποιος θα λύσει τα προβλήματά μας και στο να πιστεύουμε ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε μαζί τις προϋποθέσεις για να τα αντιμετωπίσουμε.
Η πρώτη μορφή ελπίδας μάς κρατά εξαρτημένους από εκείνον που υπόσχεται. Η δεύτερη μάς ωθεί να αναλάβουμε δράση, να συνεργαστούμε και να ανακαλύψουμε τη δύναμη που διαθέτουμε ως κοινωνία.
Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι να πάψουμε να ελπίζουμε, αλλά να πάψουμε να περιμένουμε παθητικά. Να μετατρέψουμε την ελπίδα από προσδοκία σε συλλογική πράξη.
Γιατί η εξουσία μπορεί να συντηρείται με την υπόσχεση ενός καλύτερου αύριο. Η ελευθερία, όμως, αρχίζει όταν αποφασίζουμε να μην περιμένουμε άλλο να μας το προσφέρουν.
