Marjane Satrapie: Θάνατος από θλίψη
Η σκηνοθέτις και κομίστας Marjane Satrapi πέθανε ένα χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της
Niko Daniel
Γιατί πρέπει να φύγεις από το Ιράν αν δεν θέλεις να τρελαθείς φάνηκε στο κόμικ και στην ταινία «Persepolis».
Η γαλλοϊρανή σκηνοθέτιδα και δημιουργός κόμικς Marjane Satrapi είναι νεκρή. Η σκιτσογράφος και συγγραφέας πέθανε την Πέμπτη στο Παρίσι σε ηλικία 56 ετών – και μάλιστα «από θλίψη», όπως έγινε γνωστό από το περιβάλλον της. Κι αυτό γιατί πριν από έναν χρόνο είχε πεθάνει ο σύζυγός της, ο ηθοποιός Mattias Ripa, «ο έρωτας της ζωής της».
Ο πρόεδρος της Γαλλίας Emmanuel Macron τίμησε τη Satrapi ως μια «εξαιρετική καλλιτέχνιδα», η οποία αγωνίστηκε για τον ιρανικό λαό και τα δικαιώματα των γυναικών. «Ο θάνατός της σημαίνει την απώλεια μιας εμβληματικής προσωπικότητας του γαλλικού πολιτισμού και μιας ελευθερόφιλης καλλιτέχνιδας, το έργο της οποίας έφερε ένα παγκόσμιο μήνυμα», δήλωσε ο Macron.
Η Satrapi γεννήθηκε το 1969 στο Ιράν, στο Ραστ, μια παραθαλάσσια πόλη στην Κασπία Θάλασσα, και μεγάλωσε στην Τεχεράνη. Σε ηλικία δέκα ετών έζησε την Ισλαμική Επανάσταση και στα 14 της στάλθηκε από τους αριστερούς γονείς της σε ένα γαλλικό οικοτροφείο στη Βιέννη, προκειμένου να προστατευτεί από πιθανή σύλληψη λόγω της εφηβικής της αντίστασης ενάντια στους ισλαμιστές. Για εκείνη την περίοδο δημιούργησε, από το 2000 έως το 2003, το τετράτομο ασπρόμαυρο graphic novel «Περσέπολις», το οποίο την έκανε διεθνώς γνωστή. Το 2004 το «Περσέπολις» βραβεύτηκε ως «Κόμικ της Χρονιάς» στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, ενώ το 2007 το μετέτρεψε, μαζί με τον Vincent Paronnaud, σε ταινία κινουμένων σχεδίων, η οποία το 2008 ήταν υποψήφια για Όσκαρ. Στην αυθεντική εκδοχή, τις φωνές δανείζουν αστέρες όπως η Danielle Darrieux, η Catherine Deneuve και η κόρη της, Chiara Mastroianni.
«Φορούσα Adidas και ήθελα οπωσδήποτε να πετύχω δύο πράγματα: να μπορώ να ξυρίζω τα πόδια μου και να γίνω η τελευταία προφήτισσα του γαλαξία.»
— Marjane Satrapi
Η Parseh, η αρχαία περσική βασιλική πόλη, ονομάζεται στα ελληνικά «Περσέπολις» και καταστράφηκε πριν από το 330 π.Χ. από τον Μέγα Αλέξανδρο. Στην ταινία, στην αρχή, ένα κορίτσι που προσποιείται ότι ξέρει κουνγκ φου τρέχει στο σκηνικό της φιλοδυτικής δικτατορίας του Σάχη: «Λάτρευα τις τηγανητές πατάτες με κέτσαπ, ο Μπρους Λι ήταν ο μεγάλος μου ήρωας. Φορούσα Adidas και ήθελα οπωσδήποτε να πετύχω δύο πράγματα: να μπορώ να ξυρίζω τα πόδια μου και να γίνω η τελευταία προφήτισσα του γαλαξία». Δεν της επιτρέπεται όμως, επειδή οι μουλάδες έρχονται στην εξουσία και οι αριστεροί πρέπει να διαφύγουν για να μην βασανιστούν ή δολοφονηθούν. Από τους μεγάλους ακούει συνεχώς «Ψιτ-ψιτ!».
Αρχικά, η Marjane, φορώντας μια αυτοσχέδια μπλούζα με την επιγραφή «Punk is not ded», παίζει κρυφτό με την πολιτοφυλακή. Όμως στη συνέχεια, ιρακινοί στρατιώτες εισβάλλουν στο Ιράν, πέφτουν βόμβες και οι γονείς της τη στέλνουν στη Βιέννη σε ένα οικοτροφείο, όπου οι καθολικές καλόγριες της σπάνε τα νεύρα και οι πανκς που συναντά είναι κακομαθημένα πλουσιόπαιδα (rich kids). Αργότερα επιστρέφει στο Ιράν, παντρεύεται, παίρνει διαζύγιο και εγκαταλείπει το Ιράν για πάντα.
Στην πραγματική ζωή, η Marjane Satrapi επέστρεψε επίσης για ένα διάστημα στην Τεχεράνη, όπου σπούδασε οπτική επικοινωνία, παντρεύτηκε και πήρε διαζύγιο, προτού μεταναστεύσει οριστικά στη Γαλλία το 1994. Η τελευταία εικόνα στο «Περσέπολις» είναι για πρώτη φορά έγχρωμη και δείχνει τη Marjane μέσα σε ένα ταξί, να πηγαίνει από το παρισινό αεροδρόμιο Ορλί προς την πόλη.
Και το «Κοτόπουλο με δαμάσκηνα» (Poulet aux prunes), η επόμενη ταινία της το 2011, ήταν μεταφορά ενός ομώνυμου δικού της κόμικ. Εδώ αφηγείται την ιστορία ενός Ιρανού μουσικού σε ταινία ζωντανής δράσης (real film), η οποία όμως είναι μονταρισμένη με πολλές διακοπές και χρονικά άλματα σαν κόμικ. Ο μουσικός ήταν ο θείος της, Nasser Ali Khan, ένας διάσημος βιολιστής συναυλιών της δεκαετίας του '50, η τέχνη του οποίου βασιζόταν στην μετουσίωση του ερωτικού του πόνου. Μισούσε τη σύζυγό του και αγαπούσε τη γυναίκα που κάποτε του είχε απαγορεύσει η οικογένειά του.
Στο «The Voices», την τρίτη ταινία της Satrapi το 2014, τα πράγματα είναι σαφώς πιο βίαια: εκεί, ένας εργάτης σε εργοστάσιο μπανιέρων έχει σκοτεινά, σουρεαλιστικά οράματα και μιλάει με κομμένα κεφάλια στο ψυγείο του ή με τον γάτο και τον σκύλο του. Ο ένας είναι διαβολικός και ηδονιστής, ο άλλος προσεκτικός και ηθικός. Είναι ξεκάθαρο ποιος από τους δύο παίρνει το πάνω χέρι. Το αστείο είναι ότι μόνο όποιος έχει παραισθήσεις μπορεί να είναι ευτυχισμένος. Ίσως να είναι παρόμοια τα πράγματα στο σημερινό Ιράν;
Η Satrapi, πάντως, αρνήθηκε πέρυσι την ανώτατη γαλλική διάκριση, την παρασημοφόρηση με το Τάγμα της Λεγεώνας της Τιμής, κατηγορώντας τη γαλλική κυβέρνηση για «υποκριτική στάση απέναντι στο Ιράν». Δραστηριοποιήθηκε έντονα στο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και εξέδωσε με αυτόν τον τίτλο το 2023 έναν συλλογικό τόμο κόμικς, για να τιμήσει τους ανθρώπους που ρίσκαραν τη ζωή τους στο Ιράν.
