Νεκρολογία για τη Μαρζάν Σατραπί: Πέθανε η σπουδαία Ιρανή δημιουργός κόμικς

Το «Περσέπολις» προανήγγειλε με πολλούς τρόπους την εξέλιξη των διαδηλώσεων «Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία» μέχρι και τις σημερινές, και τις έκανε κατανοητές και εκτός του Ιράν.

Μαρζάν Σατραπί (γεννήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1969 στο Ραστ του Ιράν, πέθανε στις 4 Ιουνίου 2026 στο Παρίσι)

 Νεκρολογία για τη Μαρζάν Σατραπί: Πέθανε η σπουδαία Ιρανή δημιουργός κόμικς

«Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία»: Με το «Περσέπολις», η Μαρζάν Σατραπί άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε το Ιράν, τον πολιτισμό και την επανάσταση. Πέθανε σε ηλικία 56 ετών.

4.6.2026,

Του Andreas Fanizadeh

Το εικονογραφημένο μυθιστόρημά της «Περσέπολις» έμελλε να κάνει τη Μαρζάν Σατραπί παγκοσμίως διάσημη. Δημιουργημένο τη δεκαετία του 2000, το έργο της άνοιξε για πολλούς στη Δύση μια ελάχιστα γνωστή οπτική γωνία για το Ιράν. Η Σατραπί αφηγείται με χιούμορ, μέσα από την οπτική γωνία ενός παιδιού και ενός κοριτσιού, τα χρόνια της επανάστασης γύρω στο 1979.

Στις αυτοβιογραφικές της εμπειρίες ενέταξε τη γενικότερη ιστορία που διαδραματιζόταν στο παρασκήνιο, αναδεικνύοντας τον βίαιο εξισλαμισμό της καθημερινότητας και της κοινωνίας στο Ιράν. Η ζωντάνια και η αντίσταση των κοριτσιών έρχονται αντιμέτωπες με τις παντελώς ανέκφραστες και υποτιθέμενα θεοκαθοδηγούμενoους «αστυνομικούς ηθών».

Στον πρόλογο της γερμανόφωνης πρώτης έκδοσης του «Περσέπολις», που κυκλοφόρησε το 2004 από τις εκδόσεις Edition Moderne, η γεννημένη το 1969 στο Ιράν συγγραφέας και καλλιτέχνιδα σκιαγράφησε τις πολιτικές της προθέσεις με τις εξής προτάσεις:

«Πιστεύω ότι δεν πρέπει να καταδικάζεται ένα ολόκληρο έθνος εξαιτίας των λαθών μιας εξτρεμιστικής μειοψηφίας. Επίσης, δεν θέλω να ξεχαστούν εκείνοι οι Ιρανοί και οι Ιρανές που πολέμησαν για την ελευθερία και πέθαναν στις φυλακές, που έχασαν τη ζωή τους στον πόλεμο κατά του Ιράκ και υπέφεραν υπό τα διάφορα καταπιεστικά καθεστώτα ή αναγκάστηκαν να διαφύγουν. Μπορεί κανείς να συγχωρέσει, αλλά δεν πρέπει ποτέ να ξεχάσει.»

«Περσέπολις» – Ένα κοριτσίστικο κόμικ γίνεται μπεστ σέλερ

Εκείνη την περίοδο η Σατραπί ζούσε ήδη για μεγάλο χρονικό διάστημα στην εξορία στη Γαλλία. Το «Περσέπολις» έκανε σαφές στην παγκόσμια κοινή γνώμη για πρώτη φορά σε μεγάλη κλίμακα ότι στο Ιράν των παιδικών και εφηβικών χρόνων της Σατραπί υπήρχε μια αξιοσημείωτη Αριστερά – καθώς και μια κοινωνία πολιτών με ξεκάθαρα κοσμικό προσανατολισμό, η οποία είναι πολύ ορατή και σήμερα.

Οι δύο τόμοι του «Περσέπολις» – «Μια παιδική ηλικία στο Ιράν» και «Τα χρόνια της νιότης» – το έκαναν αυτό ξεκάθαρο. Και έδειξαν επίσης ότι η εθνοπολιτισμικά κατασκευασμένη αντίθεση μεταξύ «Δύσης» και «Ανατολής» είναι ένα αυθαίρετο φάντασμα. Το να φοράει κανείς αυτοκόλλητα του Μάικλ Τζάκσον ήταν για κορίτσια όπως η Μαρζάν, ήδη από τη δεκαετία του 1980 στο underground της Τεχεράνης, μια ανατρεπτική πράξη. Το ίδιο και το αν και πώς φορούσε μια γυναίκα την επιβεβλημένη μαντίλα ή ένας άντρας τα γένια του.

Σχεδόν κανείς, ωστόσο, δεν θα περίμενε κατά την κυκλοφορία του ότι αυτή η ιστορία αντίστασης ενός Ιρανού κοριτσιού –ένα graphic novel σε ασπρόμαυρο– θα πουλούσε πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Το 2007 ακολούθησε η κινηματογραφική μεταφορά σε σκηνοθεσία της ίδιας της δημιουργού. Ήταν επίσης μια παγκόσμια επιτυχία, η οποία τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ το 2008.

Μεγάλο κενό

Η Μαρζάν Σατραπί, η σπουδαία Ιρανογαλλίδα σκιτσογράφος και συγγραφέας, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 56 ετών. Έναν χρόνο μετά τον θάνατο του συζύγου της, Ματίας Ρίπα (Mattias Ripa), πέθανε «από θλίψη», όπως αναφέρθηκε από το προσωπικό της περιβάλλον στις 4 Ιουνίου.

«Με το έργο της αποτέλεσε πρότυπο για πολλούς, και ιδιαίτερα για μένα», λέει ο διακεκριμένος Γάλλος δημιουργός κόμικς Ριάντ Σατούφ (Riad Sattouf, «Ο Άραβας του μέλλοντος»).

Και ο δημιουργός κόμικς και σκηνοθέτης Ζοάν Σφαρ (Joann Sfar) της απευθύνει αυτόν τον τελευταίο χαιρετισμό: «Άλλαξες τον κόσμο με τα κόμικς σου, κι ας μην σε ένοιαζαν τα κόμικς. Έχασα τη δίδυμη αδελφή μου». Δεν θρηνεί μόνο η κοινότητα των κόμικς.

«Αμπελοδασοκομία»: Γάλλοι οινοπαραγωγοί φυτεύουν δέντρα σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή

 «Αμπελοδασοκομία»: Γάλλοι οινοπαραγωγοί φυτεύουν δέντρα σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή

Γαλλία

Οινοπαραγωγοί σε όλη τη Γαλλία πειραματίζονται με την αρχαία πρακτική της «αμπελοδασοκομίας» (vitiforestry) –την καλλιέργεια δέντρων δίπλα σε αμπέλια– για να αντιμετωπίσουν το σύγχρονο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής, και πολλοί είναι εντυπωσιασμένοι από τα αποτελέσματα. Καθώς ο κόσμος έρχεται αντιμέτωπος με όλο και πιο απρόβλεπτες καιρικές συνθήκες, τα δέντρα μπορούν να βοηθήσουν στην προστασία των αμπελιών από τους ανοιξιάτικους παγετούς και να προσφέρουν σκιά κατά τη διάρκεια των καυσώνων.

Στην οινοποιητική καρδιά των λόφων του βόρειου Ροδανού στη νοτιοανατολική Γαλλία, ένα από τα κτήματα του Pierre-Jean Villa αποτελεί αξιοπερίεργο θέαμα. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα που εκτείνονται τριγύρω, τα αμπέλια σε αυτό το συγκεκριμένο σημείο είναι διάσπαρτα με σφενδάμους και οπωροφόρα δέντρα, που έχουν σχεδιαστεί για να τονώνουν τα σταφύλια – και να τα προστατεύουν από τις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Σιγά-σιγά, οι Γάλλοι αμπελουργοί πειραματίζονται με την «αμπελοδασοκομία». Πρόκειται για μια νέα λέξη για μια αρχαία πρακτική: την καλλιέργεια αμπελιών παράλληλα με δέντρα, κάτι που η Ιταλία και η Ελλάδα δεν σταμάτησαν ποτέ να κάνουν.

«Εδώ, στις αρχές του 20ού αιώνα, υπήρχε περιβόλι και λαχανόκηπος μαζί με τα αμπέλια», είπε ο Villa, στεκόμενος στο κτήμα που κατηφορίζει προς τον ποταμό Ροδανό, με τις Άλπεις στον ορίζοντα. «Η ιδέα είναι να αναδημιουργήσουμε λίγο από αυτό που γινόταν παλαιότερα. Φέραμε πίσω ακόμα και πρόβατα και μέλισσες».

 

«Αξιοπρεπής» απόδοση σταφυλιών

Ως «άνθρωπος της υπαίθρου», ο Pierre-Jean λέει ότι πλέον του προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι βλέπει «πιο πρώιμους τρύγους, καύσωνες, ξηρασία ή βροχές που έρχονται με μια ξαφνική κατάσταση και βιαιότητα που δεν βλέπαμε παλαιότερα».

Όπως και οι γείτονές του, καλλιεργούσε προηγουμένως τα αμπέλια με τον παραδοσιακό τρόπο. Ήταν ο γιος του, Hugo, απόφοιτος της γεωπονικής σχολής του Μονπελιέ, που είχε την ιδέα να χρησιμοποιήσουν δέντρα για να αντισταθμίσουν τις επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.

Βρισκόμενη κοντά στις επίσημα αναγνωρισμένες οινοποιητικές περιοχές Condrieu και Côte-Rôtie, η γη που τώρα φιλοξενεί τα δέντρα ήταν σε αγρανάπαυση μόλις πριν από μια δεκαετία. Σε αυτήν, πατέρας και γιος ξεκίνησαν το «τεχνικό και οικογενειακό» τους έργο.

Με τη βοήθεια ειδικών από το γειτονικό περιφερειακό πάρκο, επέλεξαν τοπικά είδη δέντρων και καθόρισαν τη διάταξή τους με τη σωστή ισορροπία σκιάς και υγρασίας. Ως αποτέλεσμα, για κάθε 15 σειρές των πολύτιμων αμπελιών Syrah, υπάρχουν 400 μηλιές, αχλαδιές, ροδακινιές, φουντουκιές και κυδωνιές που αναπτύσσονται σε πυκνές σειρές.

Αν και είναι πολύ νωρίς για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα, ο Pierre-Jean Villa πιστεύει ότι το κτήμα «τα πήγε μάλλον καλύτερα» από άλλα κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα 20 ημερών τον Αύγουστο του 2025, με μια «αξιοπρεπή» απόδοση.

 

Καύσωνας 40°C

Ο Christian Dupraz, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ινστιτούτο Έρευνας για τη Γεωργία, τα Τρόφιμα και το Περιβάλλον (Inrae), συμφώνησε: «Όταν είχαμε 40 βαθμούς Κελσίου πέρυσι, τα αμπέλια της αγροδασοκομίας μας αντεπεξήλθαν τέλεια».

Ένας τεχνικός από το Εθνικό Ινστιτούτο Αγροτικής Έρευνας της Γαλλίας (INRA) εξετάζει κλήματα στο αγροδασοκομικό κέντρο του Restinclières, κοντά στο Μονπελιέ στη νότια Γαλλία, στις 16 Μαΐου 2019. © Pascal Guyot, AFP

Το 1997, ο Dupraz ξεκίνησε το δικό του «ρηξικέλευθο» δοκιμαστικό κτήμα στην περιοχή Hérault για να επαναφέρει τα δέντρα ανάμεσα στις καλλιέργειες.

Τα ευρήματά του: τα δέντρα περιορίζουν τις ζημιές στα αμπέλια από τους ανοιξιάτικους παγετούς –τον φόβο και τον τρόμο των οινοπαραγωγών– και παρέχουν σκιά, ενώ παράλληλα βοηθούν τα φυτά να απελευθερώνουν νερό.

Τα αμπέλια ήταν αρχικά αναρριχητικά φυτά που αναπτύσσονταν πάνω σε δέντρα, επεσήμανε ο Dupraz. Τώρα, με την παρουσία των δέντρων, «οι θερμοκρασίες στα φύλλα και τους καρπούς μειώνονται. Αυτό μπορεί να σώσει έναν τρύγο», είπε. «Αν πλέον έχουμε τακτικά πάνω από 40°C το καλοκαίρι, δεν θα είναι πια εφικτό να καλλιεργούνται αμπέλια κάτω από τον ήλιο».

 

Μακροπρόθεσμα κέρδη

Δέντρα φυτεύονται πλέον για να βοηθήσουν τα αμπέλια σε περιοχές που εκτείνονται από το Μπορντό μέχρι το Λανγκντόκ, ακόμη και στην Καμπανία. Οι περιφερειακές αρχές προσφέρουν επιδοτήσεις, και οι τελωνειακές αρχές καθόρισαν ένα νομικό πλαίσιο για τη δραστηριότητα αυτή το 2024.

Σήμερα, το 2% έως 5% των εκτάσεων των αμπελώνων εμπλέκεται, σε ποικίλο βαθμό, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Γαλλικής Ένωσης Αγροδασοκομίας, η οποία κάνει λόγο για μια «αυξανόμενη τάση εν μέσω των κλιματικών κινδύνων».

Ωστόσο, ο Bernard Farges, πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Διεπαγγελματικών Οργανώσεων Οίνου (CNIV), εμφανίστηκε πιο επιφυλακτικός: «Το αναμενόμενο κέρδος είναι μακροπρόθεσμο. Δεδομένων των δυσκολιών (στον κλάδο), ορισμένοι άνθρωποι έχουν άλλες προτεραιότητες».

Εντούτοις, με την τάση των παραγωγών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες να εγκαταλείπουν τους αμπελώνες τους, «υπάρχει χώρος για δέντρα», δήλωσε ο Dupraz, ο ειδικός του Inrae.

Στο κτήμα του Pierre-Jean Villa, άλλοι παραγωγοί έχουν έρθει για να δουν το νεαρό του κτήμα αμπελοδασοκομίας – συμπεριλαμβανομένων παραγωγών από τη σημαντική οινοποιητική περιοχή του Μπορντό στον νότο, η οποία είναι αντιμέτωπη με την άνοδο της θερμοκρασίας.

«Είναι το ωραιότερο επίτευγμά μου. Όλη η περιοχή μου βρίσκεται εδώ –το περιβάλλον, η γρανιτική άμμος, οι πάσσαλοι

Big Tech: Πώς να τιθασεύσουμε τη δύναμή τους

 

Πολιτική

Big Tech: Πώς να τιθασεύσουμε τη δύναμή τους

Meta, Google, Tiktok και Σία: Ποια είναι μια ουσιαστική αριστερή στάση απέναντι στις πρακτικές των ψηφιακών κολοσσών;

Του Malte Engeler Διάρκεια ανάγνωσης: 8 λεπτά

Οι επικεφαλής των μεγάλων αμερικανικών εταιρειών τεχνολογίας στην ορκωμοσία του Τραμπ: Η ευρωπαϊκή νομοθεσία πλήττει κυρίως τις αμερικανικές εταιρείες, χωρίς όμως να αμφισβητείται η κερδοσκοπική εμπορευματοποίηση των δεδομένων. (Φωτογραφία: AFP/AP/JULIA DEMAREE NIKHINSON)

Τα κοινωνικά δίκτυα, τα κέντρα δεδομένων και οι «έξυπνες» (δηλαδή οι δικτυωμένες) συσκευές είναι τόσο πανταχού παρούσες, που μοιάζουν με φυσικά στοιχεία της εποχής μας. Αποτελούν πλέον αυτονόητους χώρους και εργαλεία ακόμα και για την αριστερή πολιτική δράση. Το Meta, το Google, το Tiktok και το X/Twitter είναι μέρος της καθημερινής πολιτικής πρακτικής, όπως ακριβώς και τα ερωτήματα για τον αριθμό των ακολούθων (followers), την απήχηση των αναρτήσεων και το έξυπνο «τάισμα» των αλγορίθμων. Ταυτόχρονα, η Big Tech και οι πλατφόρμες της αποτελούν αντικείμενο αντίστασης και κριτικής. Ποια είναι μια ουσιαστική αριστερή στάση απέναντι στις πρακτικές των ψηφιακών κολοσσών; Τι από όλα αυτά είναι ρεαλιστικά υλοποιήσιμο; Και ποια είναι, τελικά, μια αντικαπιταλιστική και χειραφετητική-μετασχηματιστική οπτική γωνία για τις ψηφιακές πλατφόρμες;

Αυτό το ερώτημα γίνεται ιδιαίτερα επίκαιρο κάθε φορά που οι εταιρείες και οι υπηρεσίες τους βρίσκονται στην επικαιρότητα για αρνητικούς λόγους. Αυτή τη στιγμή, για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατηγορεί τον όμιλο Meta ότι δεν εμποδίζει αποτελεσματικά τη χρήση των υπηρεσιών του, Instagram και Facebook, από άτομα κάτω των 13 ετών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί τα υπάρχοντα εργαλεία στο Instagram και το Facebook άχρηστα, επειδή οι χρήστες δηλώνουν την ηλικία τους μόνοι τους και η Meta δεν διαθέτει αποτελεσματικά μέσα για να επαληθεύσει αυτά τα στοιχεία. Αυτό παραβιάζει την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act, DSA), έναν ευρωπαϊκό νόμο που ρυθμίζει την ευθύνη των μεγάλων διαδικτυακών υπηρεσιών από το 2022. Από το 2024, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διεξάγει έρευνα κατά του Instagram και του Facebook, καθώς υπάρχει η υποψία ότι δεν προστατεύουν επαρκώς τους ανηλίκους από εθιστικούς σχεδιασμούς, παραβιάσεις της ιδιωτικότητας και κινδύνους για την ψυχική τους υγεία.

Πώς λειτουργεί η ρύθμιση

Κανόνες όπως αυτοί του DSA θεωρούνται σχεδόν από όλα τα πολιτικά στρατόπεδα ως ένας σημαντικός μοχλός στον αγώνα ενάντια στην ισχύ των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας στην αγορά. Άλλα παραδείγματα αυτής της ρυθμιστικής προσέγγισης είναι ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR), με τον οποίο η ΕΕ ήθελε να τιθασεύσει τη «βουλιμία» της οικονομίας των δεδομένων, ή ο κανονισμός για τη διαφάνεια και τη στόχευση της πολιτικής διαφήμισης (TTPW-VO), ο οποίος στοχεύει στο να εμποδίσει την εξατομίκευση και την τεχνητή ενίσχυση της απήχησης της πολιτικής διαφήμισης με βάση ευαίσθητες πληροφορίες.

Με τον τρόπο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση αυτοπροσδιορίζεται ως μια εναλλακτική λύση, βασισμένη σε αξίες και θεμελιώδη δικαιώματα, απέναντι στον αρρύθμιστο καπιταλισμό των ΗΠΑ και τον κρατικό καπιταλισμό της Κίνας. Μέσω του λεγόμενου «φαινομένου των Βρυξελλών» (Brussels Effect), η ΕΕ θέλει να μετατρέψει τους δικούς της κανόνες σε παγκόσμιο πρότυπο: καπιταλισμός με ευγένεια και την ευρωπαϊκή σημαία. Αν και ο ευρωεθνικισμός που υποβόσκει εδώ δεν βρίσκει ιδιαίτερη απήχηση στο αριστερό στρατόπεδο, ο πειρασμός παραμένει μεγάλος να δοθεί έμφαση στη ρύθμιση και την επιβολή του νόμου ως σημαντικό εργαλείο για τον περιορισμό των αμερικανικών και κινεζικών τεχνολογικών γιγάντων.

Οι εκκλήσεις για ρύθμιση της Big Tech και συνεπή επιβολή του νόμου είναι μια δημοφιλής απάντηση κυρίως επειδή έχουν μικρό πολιτικό κόστος. Σχεδόν όλα τα πολιτικά στρατόπεδα ασκούν κριτική στους ψηφιακούς κολοσσούς: οι φιλελεύθερες και συντηρητικές δυνάμεις τονίζουν τα ανταγωνιστικά μειονεκτήματα για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, ενώ οι προοδευτικές έως αριστερές δυνάμεις επικρίνουν τις επιχειρηματικές πρακτικές. Ακόμη και η δεξιά συμμετέχει σε αυτή τη χορωδία, παρουσιάζοντας τις πρακτικές συντονισμού περιεχομένου (moderation) στις πλατφόρμες ως μεροληπτικές και «woke».

Υπάρχουν βέβαια καλοί λόγοι για να αναφέρεται κανείς στο νόμο και το δίκαιο κατά την αντιπαράθεση με τη Big Tech. Η ευρωπαϊκή ρύθμιση για τα δεδομένα και τον ψηφιακό τομέα δεν είναι αναποτελεσματική. Οι κανόνες του DSA, του GDPR και των συναφών νόμων οδηγούν τακτικά τις αμερικανικές εταιρείες στο να προσαρμόζουν τις υπηρεσίες τους στην Ευρώπη ή να εξαναγκάζονται δικαστικά σε αυτό. Στην υπόθεση της πολιτικού Renate Künast κατά της διαδικτυακής ρητορικής μίσους, διαφαίνεται ότι το Facebook δεν θα πρέπει απλώς να διαγράφει μεμονωμένες αναρτήσεις, αλλά και να αναζητά και να διαγράφει παρόμοιες αναρτήσεις. Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές αρχές προστασίας δεδομένων δίνουν μια σκληρή μάχη ενάντια στην πρακτική του ομίλου Meta να θέτει τους χρήστες προ του διλήμματος: είτε να συναινέσουν στην εξατομικευμένη διαφήμιση είτε να εξαγοράσουν την εξαίρεσή τους από την ιχνηλάτηση (tracking) μέσω μιας συνδρομής.

Το ψηφιακό δίκαιο ως παράγοντας ανταγωνισμού

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι απλώς βολικό –ακόμη και για τις αριστερές δυνάμεις– να απαιτούν την αποτελεσματική επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων. Διότι τέτοιες απαιτήσεις αποσπούν την προσοχή από το γεγονός ότι ο αριστερός ακτιβισμός και η προοδευτική πολιτική είναι παγιδευμένοι σε μια σχέση εξάρτησης από τη Big Tech. Όταν η Meta, η Google και το Tiktok δεν προστατεύουν τους ανηλίκους στις πλατφόρμες τους, εκμεταλλεύονται τα δεδομένα των χρηστών και επηρεάζουν τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης με χειραγωγικούς αλγορίθμους, είναι πιο εύκολο να καταγγέλλει κανείς τη δυσκίνητη εφαρμογή του νόμου από τις κρατικές εποπτικές αρχές, παρά να επανεξετάσει τη δική του σχέση με αυτές τις πλατφόρμες ή να προτείνει εναλλακτικές, μετασχηματιστικές προτάσεις στον δημόσιο διάλογο.

Όσο κατανοητό ή ακόμη και στρατηγικά λογικό κι αν είναι για τις αριστερές φωνές να ενώνονται με τη «χορωδία» της ρύθμισης, το πολιτικό βάρος που κουβαλάει αυτή η θέση είναι μεγάλο. Διότι η ευρωπαϊκή ψηφιακή ρύθμιση είναι χτισμένη πάνω σε καπιταλιστικά θεμέλια. Το πρωταρχικό της κίνητρο είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικής θέσης των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων: ο DSA στοχεύει ρητά τις μεγάλες πλατφόρμες – και αυτές τυχαίνει να είναι οι αμερικανικές. Προφανώς υπάρχουν καλοί λόγοι για να ρυθμίζονται οι μεγάλες εταιρείες διαφορετικά από τις μικρές. Όμως το γεγονός ότι ο DSA πλήττει κυρίως αμερικανικούς κολοσσούς δεν είναι τυχαίο. Το ίδιο και ο GDPR το 2016 αποτελούσε έκφραση της πρόθεσης να περιοριστούν οι αμερικανικές εταιρείες και να βοηθηθούν οι ευρωπαίοι ανταγωνιστές τους να κερδίσουν ένα μεγαλύτερο κομμάτι από την πίτα της οικονομίας των δεδομένων.

Η υπεράσπιση αυτών των νόμων σημαίνει πάντα και τη νομιμοποίηση των βασικών κινήτρων και του τρόπου λειτουργίας τους. Στις καπιταλιστικές κοινωνίες, το δίκαιο διαμορφώνεται πάντα από τα οικονομικά συμφέροντα των κυρίαρχων δυνάμεων. Το ευρωπαϊκό δίκαιο για τα δεδομένα και τον ψηφιακό τομέα το δείχνει αυτό ιδιαίτερα καθαρά, επειδή η επεξεργασία δεδομένων και τα ψηφιακά επιχειρηματικά μοντέλα έχουν γίνει κεντρικοί οικονομικοί παράγοντες. Σε κανένα σημείο ο DSA, ο GDPR και οι λοιποί κανόνες δεν αμφισβητούν την ιδιωτική ιδιοκτησία των τεχνολογικών κολοσσών ή την κερδοσκοπική εμπορευματοποίηση των δεδομένων. Αντίθετα: οργανώνουν, στηρίζουν και δομούν την οικονομία των δεδομένων με την ελπίδα να διαμορφώσουν την αγορά προς το συμφέρον των ευρωπαϊκών κεφαλαιοκρατικών μερίδων.

Αυτοί οι νόμοι μετατοπίζουν ταυτόχρονα την οπτική γωνία για τον ρόλο των εταιρειών ως διαμορφωτών του ψηφιακού κόσμου. Ο DSA καθιστά τη Meta υπεύθυνη για την προστασία των ανηλίκων, ο GDPR μετατρέπει την Google σε θεματοφύλακα της προστασίας δεδομένων και ο TTPW-VO καλεί το X/Twitter και το Tiktok να μην παρεμβαίνουν στις κοινωνικές συζητήσεις και τη διαμόρφωση πολιτικής γνώμης. Οι νομικές προδιαγραφές μπορεί να περιορίζουν τα περιθώρια δράσης των εταιρειών, αλλά ταυτόχρονα τις επιβεβαιώνουν ως κυρίαρχους δρώντες.

«Πρέπει να τρέχεις σαν τρελός για να μείνεις στο ίδιο σημείο.»

— Clara Fraser, συνιδρύτρια του US Freedom Socialist Party, 1989, σχετικά με την απατηλή ασφάλεια των νομικών ρυθμίσεων.

Οι αριστερές δυνάμεις που αναφέρονται άκριτα στην επιβολή του νόμου επιβεβαιώνουν έτσι τον κυρίαρχο ρόλο των εταιρειών στον σύγχρονο καπιταλισμό. Κυρίως όμως, το δίκαιο ως σημείο αναφοράς είναι πάντα ένα μεταβαλλόμενο και αβέβαιο έδαφος. Η σημερινή ψηφιακή ρύθμιση αποτελεί πεδίο μάχης και η εφαρμογή της επηρεάζεται από πολιτικές παρεμβάσεις. Ο GDPR και ο DSA προέκυψαν κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, κατά τις οποίες οι κυρίαρχες μερίδες στην Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρούσαν ότι η ευρωπαϊκή οικονομική ισχύς ήταν επαρκής για να επιβάλει διεθνή πρότυπα προς το δικό τους συμφέρον.

Απαιτούνται ριζοσπαστικές εναλλακτικές προτάσεις

Αυτή η προσδοκία έχει τουλάχιστον προσγειωθεί στην πραγματικότητα. Στα τέλη του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδειξε ξεκάθαρα ότι η εκτίμηση της κατάστασης έχει αλλάξει. Η Επιτροπή παρουσίασε το λεγόμενο Digital Omnibus, ένα νομοθετικό πακέτο που στοχεύει στην προσαρμογή πλήθους νόμων, συμπεριλαμβανομένου του GDPR, της ρύθμισης για τη λεγόμενη «Τεχνητή Νοημοσύνη» (AI) και άλλων νόμων για τα δεδομένα. Ο δεδηλωμένος στόχος: η μείωση των περιορισμών για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Άλλοι νόμοι μπορεί να μην αποδυναμώνονται, αλλά περιορίζεται η εφαρμογή τους. Η Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές (Digital Markets Act, DMA), η οποία θεσπίστηκε παράλληλα με τον DSA, είχε ως στόχο τον περιορισμό της ισχύος των αμερικανικών εταιρειών στην αγορά.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία είναι αρμόδια για την εφαρμογή και σε αυτή την περίπτωση, ανακοίνωσε αρχικά για τον Μάρτιο ένα πρόστιμο-ρεκόρ κατά της Google. Σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές, ωστόσο, η Πρόεδρος της Επιτροπής Ursula von der Leyen παρενέβη την τελευταία στιγμή και απέτρεψε το πρόστιμο δισεκατομμυρίων. Το ειδησεογραφικό δίκτυο Politico, το οποίο ανήκει στον όμιλο Springer, είχε ως απόλυτα λογικό τίτλο: «Το "φαινόμενο των Βρυξελλών" είναι νεκρό».

Η Clara Fraser, συνιδρύτρια του US Freedom Socialist Party, είχε ήδη σχολιάσει το 1989 την απατηλή ασφάλεια των νομικών ρυθμίσεων: «Πρέπει να τρέχεις σαν τρελός για να μείνεις στο ίδιο σημείο. Και τις μισές φορές τρέχεις σαν τρελός και παρόλα αυτά πηγαίνεις προς τα πίσω, απλώς όχι τόσο γρήγορα. Επομένως, δεν εκπλήσσομαι ούτε απογοητεύομαι που οι μεταρρυθμίσεις απειλούνται, γιατί εξαρχής δεν γοητεύτηκα ποτέ από τη δύναμη των μεταρρυθμίσεων». Αυτά τα λόγια δεν έχουν χάσει καθόλου την επικαιρότητά τους. Για τις αριστερές δυνάμεις, η υπεράσπιση ενός συγκεκριμένου επιπέδου νομικής προστασίας σημαίνει ότι βαδίζουν σε πολύ λεπτό πάγο. Με αυτόν τον τρόπο υποβαθμίζονται σε μια πολιτική δύναμη που δύσκολα ξεχωρίζει από τις αστικές φωνές.

Ειδικά στον τομέα της ψηφιακής πολιτικής, η κοινωνική Αριστερά δεν έχει σχεδόν καθόλου δικό της, διακριτό προφίλ. Η αρνητική δημοσιότητα που δέχεται τακτικά η Big Tech είναι μια ευκαιρία να οξύνει αυτό το προφίλ και, πέρα από την υπεράσπιση των θεσμοθετημένων προτύπων προστασίας, να αναπτύξει και να προβάλει τις δικές της, μετασχηματιστικές θέσεις. Αντί να ζητάμε δίκαιο ανταγωνισμό, να αναθέτουμε ευθύνες στις εταιρείες και να τροφοδοτούμε τον μύθο των ευρωπαϊκών αξιών, χρειαζόμαστε ριζοσπαστικές εναλλακτικές προτάσεις: η κοινωνικοποίηση των πλατφορμών, οι δημόσιες ψηφιακές υποδομές και η αντίσταση στην καπιταλιστική τεχνολογία πρέπει να βρεθούν στο επίκεντρο της αριστερής ψηφιακής πολιτικής.

Ο Malte Engeler είναι νομικός και συνιδρυτής της «Strukturelle Integrität» (Δομική Ακεραιότητα), μιας συλλογικότητας ψηφιακής πολιτικής που εστιάζει στις κοινωνικές ανάγκες. Ερευνά και δημοσιεύει θέματα σχετικά με το δίκαιο των δεδομένων, τη μετακαπιταλιστική οικονομία δεδομένων και την αλληλέγγυα ψηφιακή πολιτική. Το βιβλίο του «Digitale Solidarität» (Ψηφιακή Αλληλεγγύη), το οποίο συνέγραψε με την Aline Blankertz, πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα.

 

Μάιλς Ντέιβις: «Δεν είχε κανένα ενδιαφέρον να ανταποκριθεί στις προσδοκίες».Μια συζήτηση με τον βιογράφο του. Συνέντευξη για τον Μάιλς Ντέιβις (Miles Davis)

 Μάιλς Ντέιβις: «Δεν είχε κανένα ενδιαφέρον να ανταποκριθεί στις προσδοκίες»

Στα τέλη Μαΐου, ο Μάιλς Ντέιβις θα γινόταν 100 ετών. Ποιος ήταν ο άνθρωπος που διαμόρφωσε την τζαζ όσο κανένας άλλος; Μια συζήτηση με τον βιογράφο του.

Συνέντευξη για τον Μάιλς Ντέιβις (Miles Davis)  

Ιnterview: Luca Glenzer

Αργότερα, δυσανασχέτησαν για τις επιρροές της ηλεκτρονικής και της ποπ κουλτούρας. Αλλά ένας άγρυπνος νους δεν ζει στο χθες.

Κύριε Χεντς (Herr Hentz), ο Μάιλς Ντέιβις θεωρείται στις μέρες μας, περισσότερο από ποτέ, ως ένας από τους πιο δημοφιλείς μουσικούς στην ιστορία, και η ζωή του έχει φωτιστεί μέσα από πολυάριθμα πορτρέτα. Για ποιο λόγο και με ποιο ερευνητικό ενδιαφέρον αποφασίσατε να γράψετε ακόμα μία βιογραφία γι' αυτόν;

Υπήρχαν διάφοροι λόγοι. Ο πρώτος, πιο πεζός λόγος, ήταν ότι μου ζητήθηκε από τον εκδοτικό οίκο. Το γεγονός ότι με πλησίασαν συνδέεται σίγουρα με το μακροχρόνιο ενδιαφέρον μου για τον Μάιλς Ντέιβις, το οποίο ξεκίνησε το 1985.

Εκείνη την εποχή, ο Ντέιβις έδωσε μια συναυλία στην Κρατική Όπερα του Αμβούργου, η οποία – όπως γράφετε στην αρχή του βιβλίου σας – σας άφησε μια μόνιμη εντύπωση.

Ναι. Ήμουν σχετικά νέος στην πόλη τότε και μέλος της συντακτικής ομάδας ενός περιοδικού για τη μουσική κουλτούρα. Ήμασταν νέοι, ανεξάρτητοι και από πολλές απόψεις διαφορετικοί, για παράδειγμα, από την τότε ομάδα του NDR (Δημόσια Ραδιοτηλεόραση της Βόρειας Γερμανίας), που ήταν επίσης παρούσα. Ενώ εκείνοι κάποια στιγμή σχόλασαν, εμείς απλώς μείναμε εκεί – και τελικά είχαμε την ευκαιρία να κάνουμε μια εκτενή συνέντευξη με τον Ντέιβις. Το γεγονός ότι εμείς, ως ένα μικρό ανεξάρτητο περιοδικό, πήραμε ραντεβού για συζήτηση με έναν καταξιωμένο παγκόσμιο σταρ, οφειλόταν τελικά στο ότι ο Ντέιβις –έτσι μου φάνηκε– έτρεφε ξεκάθαρη συμπάθεια για τον "do-it-yourself" χαρακτήρα μας.

Ποια εντύπωση σας έκανε ο Ντέιβις τότε στη σκηνή;

Εκπληκτικά ανοιχτός και με καλή διάθεση. Υπάρχει, ξέρετε, αυτή η εικόνα του απρόσιτου Μάιλς Ντέιβις που γυρίζει επιδεικτικά την πλάτη στο κοινό του. Σίγουρα υπήρξαν τέτοιες στιγμές. Αλλά εκείνο το βράδυ ήταν στην πραγματικότητα πολύ προσιτός. Έδειχνε παρών και είχε εμφανή χαρά για το παίξιμο. Αυτό που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν η σχέση του με τη Μέριλιν Μάζουρ (Marilyn Mazur), την κρουστή της μπάντας του. Την ανάδεικνε συνεχώς, την τραβούσε κυριολεκτικά στο προσκήνιο. Έβλεπες πόσο ενθουσιασμένος ήταν με την ενέργειά της. Αυτό δεν ήταν μια ρουτινιάρικη, υποχρεωτική εμφάνιση ενός γερασμένου σταρ, αλλά η συμπεριφορά ενός μουσικού που παρέμενε περίεργος και απολάμβανε να κάνει μουσική με άλλες ισχυρές προσωπικότητες.

Ειδικά η όψιμη φάση του αντιμετωπίζεται μάλλον κριτικά από πολλούς πουριστές της τζαζ. Εσείς διαφωνείτε με αυτή την οπτική.

Τουλάχιστον ήθελα να την επανεξετάσω. Πολλοί στον χώρο της τζαζ σταμάτησαν να παίρνουν στα σοβαρά τον Μάιλς Ντέιβις μόλις μπήκαν στο παιχνίδι τα ηλεκτρικά όργανα. Εμένα με ενδιέφερε περισσότερο το γιατί ακολούθησε αυτόν τον δρόμο. Ο Ντέιβις δεν ήταν ποτέ κάποιος που επαναπαυόταν στις περασμένες επιτυχίες του. Είχε το θάρρος να αφήνει πίσω του τα γνώριμα μονοπάτια – ακόμα και με το ρίσκο να χάσει ένα μέρος του κοινού του. Ακριβώς από αυτό, όμως, πήγαζε και η καλλιτεχνική του ριζοσπαστικότητα.

Γράφετε ότι ο Ντέιβις δεν είναι μόνο ένας από τους πιο δημοφιλείς, αλλά και ένας από τους πιο αμφιλεγόμενους τζαζ μουσικούς στην ιστορία. Πού το αποδίδετε αυτό;

Κυρίως στη συνέπειά του. Ήταν εξαιρετικά ανεξάρτητος και ακολουθούσε συμβιβαστικά τα δικά του ένστικτα. Δεν είχε κανένα ενδιαφέρον να εκπληρώσει προσδοκίες ή να γίνει νοσταλγικός. Ήδη ως νεαρός μουσικός στη Νέα Υόρκη δεχόταν κριτική. Έφτασε 19 ετών σε μια σκηνή που τότε κυριαρχούνταν από το bop (bebop), και ξαφνικά βρέθηκε στη σκηνή δίπλα σε ανθρώπους όπως ο Τσάρλι Πάρκερ (Charlie Parker) ή ο Ντίζι Γκιλέσπι (Dizzy Gillespie).

Οι οποίοι ήταν ήδη καταξιωμένοι σταρ στον κόσμο της τζαζ τότε…

Ναι, και φυσικά ο Ντέιβις, σε σύγκριση μαζί τους, φαινόταν αρχικά ανασφαλής. Αλλά ταυτόχρονα, άκουγε ήδη κανείς κάτι το δικό του στο παίξιμό του. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι κατηγορίες εναντίον του διατρέχουν στην πραγματικότητα ολόκληρη την καριέρα του. Στην cool jazz έλεγαν ότι απομακρύνεται από την «πραγματική» τζαζ. Αργότερα, πολλοί τον κατηγόρησαν για τους ηλεκτρικούς πειραματισμούς του. Έπειτα, για την εγγύτητά του με την ποπ μουσική. Αλλά ακριβώς αυτή η άρνησή του να μείνει στάσιμος ήταν που τον έκανε τελικά μια ξεχωριστή προσωπικότητα.

Το αναφέρατε ήδη: Το 1944, ο Ντέιβις μετακόμισε ως νεαρός ενήλικας στη Νέα Υόρκη. Ποια επίδραση είχε η πόλη στο μετέπειτα έργο του;

Η Νέα Υόρκη ήταν τότε το κέντρο της μοντέρνας τζαζ. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι το 1944 οι συνθήκες ήταν εντελώς διαφορετικές από τις σημερινές. Λόγω του πολέμου και της απαγόρευσης ηχογραφήσεων (recording ban), σχεδόν δεν υπήρχαν πρόσφατες ηχογραφήσεις νέας μουσικής. Όποιος ήθελε να μάθει τι συνέβαινε εκείνη τη στιγμή στην τζαζ, έπρεπε να βρίσκεται στη Νέα Υόρκη και να ζήσει τη μουσική ζωντανά. Ο Ντέιβις σπούδαζε κλασική θεωρία κατά τη διάρκεια της ημέρας σε μια μουσική ακαδημία και περνούσε τις νύχτες του στα κλαμπ.

Αυτός ο συνδυασμός θεωρίας και πράξης ήταν μάλλον ασυνήθιστος στην τότε τζαζ σκηνή, η οποία στην πλειονότητά της ήταν σκεπτική απέναντι στον ακαδημαϊκό κόσμο.

Αλλά για τον Ντέιβις ήταν εξαιρετικά σημαντικός! Ασχολήθηκε σοβαρά με την κλασική θεωρία της σύνθεσης, χωρίς όμως να χάσει ποτέ από τα μάτια του ότι το πραγματικό του ενδιαφέρον ήταν η νέα τζαζ. Και παρέμεινε στον πυρήνα του πάντα ένας live μουσικός. Αυτό είναι για μένα ένα κρίσιμο σημείο. Η μουσική ήταν γι' αυτόν πρωτίστως ένα γεγονός στον χώρο, κάτι σωματικό, κάτι παρόν. Μόνο αργότερα έγινε το στούντιο ένα αυτόνομο δημιουργικό εργαλείο.

Ένα κεντρικό θέμα του βιβλίου σας είναι επίσης ο ρατσισμός που αντιμετώπισε ο Ντέιβις.

Ναι, επειδή δεν μπορεί κανείς να καταλάβει την προσωπικότητά του χωρίς αυτό το υπόβαθρο. Ο Ντέιβις μεγάλωσε στο Ιστ Σεντ Λούις (East St. Louis), σε έναν τόπο που χαρακτηριζόταν από έντονες ρατσιστικές εντάσεις.

Γράφετε ότι εκεί, λίγα χρόνια πριν από τη γέννηση του Ντέιβις, έλαβε χώρα ένα από τα σοβαρότερα ρατσιστικά πογκρόμ στην αμερικανική ιστορία.

Ναι, και η μνήμη του ήταν ακόμα ζωντανή στην πόλη όταν μεγάλωνε εκεί. Έμαθε νωρίς ότι το κοινωνικό στάτους δεν τον προστάτευε από το να υφίσταται διακρίσεις ως μαύρος. Παρόλο που η οικογένειά του ήταν συγκριτικά ευκατάστατη, παρέμενε στόχος ρατσιστικών συμπεριφορών. Αργότερα, προσπάθησε πολύ συνειδητά να ενσαρκώσει μια εικόνα μαύρης αξιοπρέπειας και κομψότητας: ακριβά κοστούμια, όμορφα αυτοκίνητα, κομψά διαμερίσματα. Αυτό δεν ήταν απλώς ματαιοδοξία. Ήταν επίσης μια μορφή αυτοεπιβεβαίωσης. Και παρ' όλα αυτά, η αστυνομία τον σταματούσε συνεχώς για έλεγχο ή τον ταπείνωνε. Ακόμα και ως παγκόσμιος σταρ, για πολλούς παρέμενε αρχικά ένας μαύρος τον οποίο αντιμετώπιζαν με καχυποψία. Αυτή η εμπειρία τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή.

Ο Ντέιβις θεωρείται ένας από τους κεντρικούς μουσικούς επαναστάτες του 20ού αιώνα, έχοντας συνδιαμορφώσει καθοριστικά αρκετούς στυλιστικούς επαναπροσανατολισμούς της τζαζ, από το bebop και την cool jazz μέχρι το fusion rock. Πιστεύετε ότι οι σύγχρονοι μουσικοί μπορούν ακόμα και σήμερα να ασκήσουν παρόμοια επιρροή στις παγκόσμιες μουσικές εξελίξεις;

Προσπαθώ πάντα να υποβαθμίζω λίγο αυτή τη λατρεία της ιδιοφυΐας. Το μεγαλείο του Μάιλς Ντέιβις έγκειται για μένα λιγότερο σε ένα μυστικιστικό, εξαιρετικό ταλέντο και περισσότερο στην τεράστια δεκτικότητά του. Είχε ένα απίστευτα λεπτό αισθητήριο για το τι συνέβαινε μουσικά και κοινωνικά γύρω του. Άκουγε τα πάντα: τζαζ, ροκ, ποπ, εξωευρωπαϊκές μουσικές παραδόσεις. Και αναρωτιόταν συνεχώς: Τι μπορώ να κάνω με αυτό; Ποιες πιθανότητες δημιουργούνται εδώ;

Έτσι προέκυψαν και επανεκτελέσεις όπως το «Human Nature» του Μάικλ Τζάκσον και το «Time After Time» της Σίντι Λόπερ, τις οποίες πιθανώς ελάχιστοι συνδέουν με τον Ντέιβις…

Ναι, και πολλά τέτοια κομμάτια προκάλεσαν τη μεγάλη δυσαρέσκεια πολλών κριτικών της τζαζ. Αλλά αυτό δεν τον ένοιαζε, γιατί αυτό που τον ενδιέφερε τελικά ήταν αν κάτι τον άγγιζε μουσικά. Επιπλέον, ήταν κάποιος που έπαιρνε σοβαρά τις τεχνικές εξελίξεις. Το «Bitches Brew», για παράδειγμα, δεν ήταν μόνο μουσικά νέο, αλλά και επαναστατικό από την άποψη της παραγωγής. Αυτή η αισθητική του «cut-and-paste», η εργασία με αποσπάσματα στούντιο – αυτό ήταν σχεδόν ανήκουστο στην τζαζ εκείνη την εποχή. Αν μπορεί κάποιος σήμερα να έχει μια συγκρίσιμη επιρροή, δεν το γνωρίζω. Αλλά το θεωρώ πιθανό. Ίσως τέτοιες καινοτομίες να προκύψουν στο μέλλον στα σημεία τομής της μουσικής, της Τεχνητής Νοημοσύνης (KI), των ψηφιακών μέσων και των νέων μορφών περφόρμανς.