Τουρκία υπό τον Ερντογάν: Όταν επέστρεψε ο Σουλτάνος
Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος πριν από δέκα χρόνια, ακολούθησε μια πρωτοφανής αυταρχική αναδιάρθρωση. Ακόμη και το μεγαλύτερο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, το CHP, έχει σχεδόν ευθυγραμμιστεί πλήρως με το καθεστώς και θα πρέπει να επανευρεί τον εαυτό του.
Του Ingo Arend
«Δώρο Θεού»: Έτσι είχε αποκαλέσει ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος τη νύχτα της 15ης προς 16η Ιουλίου 2016. Τμήματα του τουρκικού στρατού είχαν καταλάβει τότε στρατηγικά σημεία στην Κωνσταντινούπολη, όπως τις γέφυρες του Βοσπόρου· στην τηλεόραση, ένα αυτοαποκαλούμενο «Συμβούλιο για τη Δημοκρατία στην Πατρίδα» διέβαζε μια διακήρυξη για την σχεδιαζόμενη καταληψη της εξουσίας, ενώ στην Άγκυρα μαχητικά αεροσκάφη βομβάρδιζαν το κτήριο του Κοινοβουλίου. Στο μεταξύ, μια ειδική μονάδα κατευθυνόταν στη Μαρμαρίδα του Αιγαίου για να εξουδετερώσει τον Πρόεδρο που παραθέριζε εκεί – ματαίως.
Έκτοτε, το γεγονός αυτό γιορτάζεται ετησίως με συγκεντρώσεις «Δημοκρατίας και Μαρτύρων» προς τιμήν εκείνων των οποίων η αντίσταση στους δρόμους και τις γέφυρες της Κωνσταντινούπολης πριν από δέκα χρόνια εξασφάλισε την επιστροφή του Προέδρου στο παλάτι του.
Διότι έτσι προσφέρθηκε στον αρχηγό του κράτους η μοναδική ευκαιρία να απαλλαγεί από τους αντιπάλους του και να αναμορφώσει το πολιτικό σύστημα. Στη δεκαετία που ακολούθησε, ο Ερντογάν κατάφερε να οικοδομήσει έναν «ανταγωνιστικό αυταρχισμό» τουρκικής κοπής, εναντίον του οποίου σήμερα κανένα αντίδοτο δεν φαίνεται να λειτουργεί.
Σε αυτή τη πολιτειακή τάξη πραγμάτων, η τυπική αρχιτεκτονική της δημοκρατίας παραμένει: εκλογές, πολυκομματισμός και στοιχεία διάκρισης των εξουσιών. Ωστόσο, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), που κυβερνά από το 2002, και ο ηγέτης του χρησιμοποιούν την εξουσία επί του κρατικού μηχανισμού για να εκφοβίσουν ή να θέσουν εκτός νόμου τους πολιτικούς τους αντιπάλους.
Τίποτα δεν αποδεικνύει καλύτερα αυτή τη διάβρωση των δημοκρατικών κανόνων και θεσμών από το γεγονός ότι, μετά την εισαγωγή του προεδρικού συστήματος το 2018 (η οποία διευκολύνθηκε από το πραξικόπημα), τα υπουργικά έδρανα στη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας ξηλώθηκαν. Τα μέλη της κυβέρνησης λογοδοτούν πλέον μόνο στον Πρόεδρο και όχι στο Κοινοβούλιο. Με την αφαίρεση του «δικαιώματος του προϋπολογισμού», το οποίο διαθέτουν τα περισσότερα νομοθετικά σώματα, η Εθνοσυνέλευση έχασε επίσης την κυριαρχία της επί των δημοσιονομικών. Τις αποφάσεις τις λαμβάνει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας στο παλάτι του των 1.150 δωματίων στην Άγκυρα, ανάμεσα σε έναν κύκλο στενών συμβούλων, μελών της οικογένειάς του και φιλικών επιχειρηματιών, μέσω διαταγμάτων. Αυτό το σύστημα θυμίζει εκείνο του σουλτανάτου, για την επιστροφή του οποίου είχε προειδοποιήσει το 2017 ο Metin Feyzioğlu, επικεφαλής του Τουρκικού Δικηγορικού Συλλόγου.
Ο Ερντογάν είχε επιτυχία με αυτό επειδή εξουδετέρωσε όλες τις προσωπικότητες της αντιπολίτευσης που γίνονταν επικίνδυνες για τον ανερχόμενο αυταρχισμό: από τον ηγέτη των Κούρδων Selahattin Demirtaş (συνελήφθη το 2016), στον μαικήνα του πολιτισμού Osman Kavala (φυλακίστηκε το 2017), μέχρι τον Ekrem İmamoğlu (προσήχθη το 2025 για υποτιθέμενη διαφθορά), τον δημοφιλή δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης που ανήκει στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP), το οποίο ιδρύθηκε από τον Κεμάλ Ατατούρκ το 1923.
Με κατηγορίες-λάστιχο όπως «προσβολή του Προέδρου», «περιφρόνηση των θρησκευτικών αξιών» ή «Fetö» (το ακρωνύμιο για το κίνημα του Fethullah Gülen, υπόπτου για την ανατροπή και συμμάχου του Ερντογάν στα πρώτα χρόνια), η ευθυγραμμισμένη δικαιοσύνη διώκει κάθε δείγμα αμφισβήτησης από την κοινωνία των πολιτών. Η σύλληψη περισσότερων από 250 ακαδημαϊκών, δικηγόρων, συνδικαλιστριών, δημοσιογράφων και ακτιβιστριών για το περιβάλλον εν όψει της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα στις αρχές Ιουλίου, καθώς και η σύλληψη συμμετεχόντων στην απαγορευμένη πορεία Pride της Κωνσταντινούπολης μία εβδομάδα νωρίτερα, ήταν τα προσωρινά κορυφώματα αυτής της αυταρχικής συσπείρωσης.
Είχε ξεκινήσει με ένα γιγαντιαίο κύμα εκκαθαρίσεων μετά την απόπειρα πραξικοπήματος, κατά το οποίο συνελήφθη σχεδόν το ήμισυ των στρατιωτικών, 130.000 δημόσιοι υπάλληλοι απολύθηκαν και πάνω από δύο εκατομμύρια Τούρκοι έγιναν στόχος αστυνομικών ερευνών.
Ιδεολογικά, ο βαθιά θρησκευόμενος Πρόεδρος έχει βάλει την τουρκική κοινωνία σε έναν κορσέ νεοφιλελευθερισμού και Ισλάμ. Το τελευταίο ερμηνεύεται από τη κρατική Αρχή Θρησκευτικών Υποθέσεων (Diyanet İşleri Başkanlığı), της οποίας ο ετήσιος προϋπολογισμός, ύψους περίπου τριών δισεκατομμυρίων ευρώ, ξεπερνά εκείνον πολλών υπουργείων. Η Diyanet ελέγχει επίσης το δίκτυο θρησκευτικών ιδρυμάτων που διεισδύει στην τουρκική κοινωνία των πολιτών σαν τριχοειδές σύστημα.
Η υποταγή του πολιτικού συστήματος σε ένα μόνο πρόσωπο επρόκειτο να ολοκληρωθεί αυτόν τον Μάιο με την προσπάθεια ουσιαστικής κρατικοποίησης του κύριου κόμματος της αντιπολίτευσης, του CHP. Με την εκπληκτική του επιτυχία στις δημοτικές εκλογές του 2024, το CHP στέκεται εμπόδιο στον στόχο του Ερντογάν να γίνει πρόεδρος για τρίτη φορά το 2028, αυτή τη φορά δια βίου. Το σύνθημά του «Αιώνας της Τουρκίας», που διακήρυξε το 2023 για τα 100ά γενέθλια της Δημοκρατίας, δεν σημαίνει τίποτα άλλο από την οριστική ρήξη με τη Δημοκρατία του Ατατούρκ.
Οπως και να έχει: Βάσει της ανπόδεικτης κατηγορίας για εξαγορά ψήφων κατά την εκλογή του στην προεδρία του CHP το 2023, ο Özgür Özel αντικαταστάθηκε πριν από τρεις μήνες από δικαστήριο της Κωνσταντινούπολης από τον προκάτοχό του, Kemal Kılıçdaroğlu, έναν πρώην γραφειοκράτη.
Δεν είναι απορίας άξιο που πριν από λίγες εβδομάδες συνελήφθη ο Deniz Göktaş. Στην εκπομπή του στο YouTube "Ölü Deniz" (που μπορεί να σημαίνει «Νεκρά Θάλασσα» ή «Νεκρός Ντενίζ»), η οποία έχει εκατομμύρια προβολές, ο κωμικός είπε ότι ο Ερντογάν μετατράπηκε από έναν «ντροπαλό δικτάτορα σε έναν δικτάτορα που τα έχει βρει με τον εαυτό του». Και έτσι διατύπωσε με ακρίβεια το προφανές.
Με την αποκατάσταση του Abdullah Öcalan, του ηγέτη του μαχητικού Κουρδικού Εργατικού Κόμματος (PKK) που είναι φυλακισμένος από το 1999, ο Μακιαβελικά χαρισματικός Πρόεδρος διέσπασε επίσης το αριστερό, προ-κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών (HDP), το οποίο στο κοινοβούλιο υπό τον Selahattin Demirtaş είχε γίνει ρυθμιστής των εξελίξεων.
Σε μια εποχή που η εσωτερική πολιτική πίεση στον Ερντογάν αυξάνεται λόγω της οικονομικής κρίσης στη χώρα, τα δύο σημαντικότερα κόμματα της αντιπολίτευσης διαλύονται εκ των έσω. Ενώ το HDP ελίσσεται ελπίζοντας σε παραχωρήσεις του Ερντογάν για την ισότητα των Κούρδων, ο Özel έδειξε μη αναμενόμενο σθένος μεταφέροντας στους δρόμους τη διαμαρτυρία ενάντια στην προσπάθεια εγκαθίδρυσης μιας πιστής αντιπολίτευσης.
Μια πραγματική αλλαγή συστήματος, ωστόσο, θα μπορούσε να πετύχει ο Özel μόνο εάν απάλλασσε μακροπρόθεσμα το κόμμα ιδεολογικά από τον ρόλο του ως θεματοφύλακα ενός ξεπερασμένου Κεμαλισμού: από τον κοινωνικό ελιτισμό του, τον υπερβολικό εθνικισμό, τον κρατισμό του και τη μέτωπική του αντιπαράθεση με τους Κούρδους. Στο αφήγημα του Ατατούρκ για το ομοιογενές τουρκικό έθνος δεν υπήρχε χώρος για αυτούς.
Ακόμα κι αν η υποβόσκουσα διαμάχη για την αποπομπή του Özel φαίνεται ως η προσωρινή νίκη του Ερντογάν επί του τελευταίου εναπομείναντος αντιπάλου, θα μπορούσε παρόλα αυτά να γίνει ο καταλύτης μιας ακούσιας μεταμόρφωσης: δηλαδή, το CHP να μην επιδιώκει πλέον τη νομιμοποίησή του μέσω τελετουργικών όρκων πίστης των κομματικών στελεχών μπροστά από πορτρέτα του Ατατούρκ, αλλά μέσω της άμεσης κινητοποίησης των μαζών.
Έτσι, από τις στάχτες του παλιού κρατικού κόμματος, όπως το CHP δικαίως περιφρονήθηκε από την προοδευτική κοινωνία των πολιτών, θα μπορούσε να δημιουργηθεί το «Κόμμα του Λαού», το οποίο αντλεί τη νομιμοποίησή του από μια κοινωνική γείωση που μέχρι τώρα ήταν χαρακτηριστική για το AKP του Ερντογάν. Μια γεύση αυτής της στρατηγικής έδωσε το CHP όταν, σε μια εκστρατεία μετά τη σύλληψη του İmamoğlu, επετράπη και σε μη μέλη να ψηφίσουν για την επιλογή του υποψηφίου προέδρου, η οποία συνήθως ήταν εσωκομματική διαδικασία.
Αυτός ο αγώνας για την αυτοεπιβεβαίωση του CHP έγινε, όπως υποστήριξε ο Özel σε δοκίμιο για το "Journal of Democracy", «ένας από τους πιο καθοριστικούς δημοκρατικούς αγώνες», το αποτέλεσμα του οποίου θα έχει αντίκτυπο πέρα από τα σύνορα της Τουρκίας: «Γι' αυτό το CHP έχει εξελιχθεί σε ένα πολιτικό κίνημα που αναπτύσσει μια νέα κατανόηση της κινητοποίησης των μαζών. Οι συγκεντρώσεις μας είναι οργανικές, άμεσα δημοκρατικές, συμπεριληπτικές και διαδραστικές.»
Αυτή η στρατηγική εξαρτάται απόλυτα από την κοινωνική απήχηση. Αν και πρόσφατα υπήρξε μεγάλη προσέλευση στις διαδηλώσεις υποστήριξης του CHP —με το μαχητικό σύνθημά τους «Ή όλοι μαζί – ή κανένας μας»—, αυτό δεν μπορεί να αποκρύψει το γεγονός ότι η κοινωνία των πολιτών, η οποία είναι ιδιαίτερα ανθεκτική από το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980 και θα έπρεπε να πλαισιώνει την προσέγγιση του Özel, έχει συστηματικά αποδιοργανωθεί από το κύμα διαδηλώσεων στο Πάρκο Γκεζί το 2013 με κυκλικά επαναλαμβανόμενα κύματα συλλήψεων και λουκέτων.
Ακόμη κι αν οι οικολογικές πρωτοβουλίες ή το ισχυρό γυναικείο κίνημα ξεκινάνε επανειλημμένα διαμαρτυρίες: η οικονομική κρίση και ο πληθωρισμός, η αυστηρή καταστολή της ελευθερίας της έκφρασης, ο περιορισμός του δικαιώματος διαδήλωσης και του σεξουαλικού αυτοκαθορισμού έχουν προκαλέσει μια πρωτοφανή διαρροή εγκεφάλων (brain drain) ακαδημαϊκών. Είναι αμφίβολο αν όσοι απέμειναν θα μπορούσαν ακόμα να αποτελέσουν την κρίσιμη μάζα για τον μετασχηματισμό. Το παράδειγμα της Ουγγαρίας δεν θα μπορούσε απλά να αντιγραφεί. Επιπλέον, μετά από 25 χρόνια Ερντογάν, η αλλαγή προσώπων δεν θα ήταν αρκετή. Μια αναδόμηση θα απαιτούσε μια σύνθετη «επανεκπαίδευση» (reeducation), παρόμοια με τις προσπάθειες κατά τη διάρκεια της αποναζιστικοποίησης στη Γερμανία – τόσο βαθιά διαμορφώνει πλέον το αυταρχικό πλέγμα τη μάζα της τουρκικής συνείδησης. ●
